دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

اعتبارسنجی روایت «نماز خواندن پیامبر(ص) در مرابض الغنم» بر پایه گونه ‏شناسی روایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محسن دیمه کار گراب 1
ذبیح الله اسدی 2
1 دانشیار گروه علوم قرآن و تفسیر، دانشکده علوم قرآن مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.
2 دانش‌آموخته کارشناسی‌ارشد علوم قرآنی، دانشکده علوم قرآن مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.
10.30512/kq.2026.13792.2671
چکیده
هدف: هدف این پژوهش اعتبارسنجی و بررسی صحت یا سقم گزارشی از انس بن مالک در میراث کهن روایی غیر امامی، مبنی بر نماز خواندن پیامبر اکرم(ص) در مرابض الغنم پیش از ساخت مسجد نبوی است. نظر به نقل آن در برخی از کتب شش‌گانه و اهمیت بازخوانی سیره نبوی در پرتو گزارش‏ها‏ی معتبر و پرهیز از گزارش‏ها‏ی وهن‌آمیز، اعتبارسنجی این روایت، ضروری مى‏نماید. روش پژوهش: نظر به تفاوت گونه‏ها‏ی نقل این روایت و روایات مشابه آن، پژوهش پیشِ‌رو، با تتبع در جوامع روایی اهل‌سنت، بر پایه روش گونه‏شناسی و مقایسه اسناد و بررسی امکان نسبت به راوی آن سامان یافته است، افزون بر آن از شیوه‌های تحلیل انتقادی و نقد متنی نیز استفاده شده است. یافته‌ها: بررسی‏ها‏ نشان مى‏دهد که گونه اول، گونه متفرد از «شعبه» در نقل روایت مختصر و دارای تحریف تأثیرگذار در معناست که از گونه دوم مشتمل بر قید «یُصَلِّی فِی مَرَابِضِ‏ الْغَنَمِ» با تغییر و تحریف اقتباس شده است؛ درحالی‌که این گونه، با تحریر دیگر روایت به گزارش احمد بن حنبل و ابن ماجه از انس بن مالک ـ که قید نماز در مرابض الغنم را ندارد: «یُصَلِّی قَبْلَ أَنْ یُبْنَى‏ الْمَسْجِدُ، حَیْثُ أَدْرَکَتْهُ الصَّلَاةُ» ـ متفاوت است. به همین دلیل، گونه دوم روایت، در میان گونه‏های نقل، دچار اضطراب متنی است. از سویی، دارای قید زائد «یصلی فی مرابض الغنم» است که قدر متیقن، همان نقل بدون زائد موهن است. نتیجه‌گیری: قید «یصلی فی مرابض الغنم»، قید نوافزوده‏ای به روایت ورود پیامبر اکرم(ص) به مدینه و ماجرای زمین مسجد است که از ناحیه انس، در برخی گونه‏های روایت، به صورت قید زائد، نقل شده و منجر به شکل‌گیری گونه دوم روایت شده، این نقل بعدها به اختصار، تغییر و تحریف اثرگذار در معنا، از ناحیه شعبه ـ که متفرد در نقل روایت مختصر بوده است ـ به گونه وهن‌آمیز برای راویان بعدی، نقل شده و گونه اول روایت را شکل داده است. لذا گزارش نماز خواندن پیامبر(ص) در مرابض الغنم پیش از بناء مسجد نبوی با شأنیت والای نبوی سازگاری ندارد و نشانه‌های وضع، تحریف و تغییر موهن در آن نمایان است.
کلیدواژه‌ها
سیره‌‏پژوهی
کتب شش‌گانه
مرابض الغنم
گونه‏شناسی
نقد سندی
نقد متنی
موضوعات

عنوان مقاله English

Validation of Reports on “the Prophet's Prayer in the Sheep Pen” on the Basis of Narration Typology

نویسندگان English

Mohsen Deymekar 1
Zabiollah Asadi 2
1 Associate professor, Department of Qur’anic Sciences and Interpretation, College of Qur’anic Sciences, University of Theology and Qur’anic Sciences, Mashhad, Iran. Email: dimeh@quran.ac.ir
2 MA graduate in Qur’anic sciences, College of Qur’anic Sciences, University of Theology and Qur’anic Sciences, Mashhad, Iran. Email: asadi4830@yahoo.com
چکیده English

The narration of the Prophet's prayer in the sheep pen before the construction of the mosque by Anas ibn Malik is one of the reports that are incompatible with the high dignity of the Prophet (pbuh). Considering its citation in the non-Imamī Hadith heritage, especially in some of the six books, and the importance of studying the Prophet's life in the light of reliable reports and avoiding slanderous reports, it is essential to verify the authenticity of this narration. Therefore, validating and studying the accuracy of this report is the main issue of the present research. The verification of this narration in earlier Sunni narratives is the key issue of this research conducted through a typology method, comparison of documents, and investigating the possibility of its occurrence. Studies show that the first type is a unique version of the "Sho’bah" narrating from the second type, which includes the adverb "Praying in the Sheep Pen" with changes and distortions. This type differs from another version of the narration by Ahmad ibn Hanbal and Ibn Majah from Anas ibn Malik, which does not mention praying in sheep pens. Therefore, the second type of narration suffers from being suspected. It also has the additional clause "Praying in the Sheep Pen", without which the narration would be non-offensive and preferred. The possibility of naming it as permissible and praying in a sheep pen in Imami books is another topic of discussion in this article.

کلیدواژه‌ها English

Biography study
Six books
Narration typology
Prayin in a sheep pen
Content criticism
Textual criticism
ـ قرآن کریم.
ـ نهج البلاغة. (بی‌تا). گردآورنده: سید رضی، محمد بن حسین. دار الهجرة.
ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله. (1404). شرح نهج البلاغة. مکتبة آیةالله المرعشى(ره).
ابن‌اثیر جزرى، على بن محمد. (1409). أسد الغابة فى معرفة الصحابة. دار الفکر.
ابن‌اثیر جزرى، على بن محمد. (1385). الکامل فی التاریخ. دار صادر.
ابن‌اثیر جزرى، مبارک بن ابی الکرم. (بی‌تا). ‌النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. اسماعیلیان.
ا‏بن‏‏‏‏‏‏بابویه، محمد‏بن‏‏‏‏‏‏علی. (1362). الأمالی. المکتبة ‏ا‏لإسلامیة.
ا‏بن‏‏‏‏‏‏بابویه، محمد‏بن‏‏‏‏‏‏علی. (1403). الخصال. جامعة المدرسین.
ا‏بن‏‏‏‏‏‏بابویه، محمد‏بن‏‏‏‏‏‏علی. (1413). من لایحضره الفقیه. جامعة المدرسین.
ابن‌حجر، احمد بن علی. (1415). الإصابة فى تمییز الصحابة. دار الکتب العلمیة.
ابن‌حجر، احمد بن علی. (1404). تهذیب التهذیب. دار الفکر.
ابن‌حجر، احمد بن علی. (1422). نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر. به کوشش عبدالله بن ضیف الله رحیلی، مکتبة الملک فهد.
ابن‌حجر، احمد بن علی. (بی‌تا). فتح البارى شرح صحیح البخارى. دار المعرفة.
ابن‌جوزى‏، عبد‏الرحمن بن علی. (1412). المنتظم‏‏ فى تاریخ ‏‏الأمم‏‏ و الملوک. دار الکتب العلمیة.‏‌‏
ابن‌سعد واقدی، محمد. (1410). الطبقات الکبرى. تحقیق‏محمد عبد‏القادر عطا، دار الکتب العلمیة.
ابن‌سید الناس‏. محمد بن احمد. (1414). عیون الأثر فى فنون المغازى و الشمائل و السیر. تعلیق ابراهیم محمد رمضان، دار القلم.
ابن‌عبد البر، یوسف بن عبد الله. (1412). الاستیعاب فى معرفة الأصحاب. تحقیق على محمد البجاوى، دار الجیل.
ابن‌قتیبه دینوری، عبد الله بن مسلم. (1992). المعارف. تحقیق ثروت عکاشة، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن‌کثیر دمشقى، اسماعیل بن عمر. (1407). البدایة و النهایة. دار الفکر.
ابن‌ماجه قزوینی، محمد بن یزید. (1418). سنن ابن‌ ماجه. تحقیق بشار عواد معروف، دار الجیل.
ابن‌منظور، محمد بن ‌مکرم. (1414). لسان العرب. دار صادر.
ابن‌هشام حمیرى، عبدالملک بن هشام. (بی‌تا). السیرة النبویة. دار المعرفة.
ابوالصلاح حلبى، تقی بن نجم الدین. (1403). الکافی فی الفقه. تحقیق رضا استادى‌، کتابخانه امام امیر المؤمنین(ع).
ابوداود، سلیمان بن اشعث‏. (1420). سنن أبی داود. تحقیق سید ابراهیم، دار الحدیث.
احمد بن‌حنبل. (1416). مسند ‏أحمد بن حنبل‏. مؤسسة الرسالة.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (بی‌تا). التاریخ الکبیر. المکتبة الإسلامیة.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1410). صحیح البخاری. وزارة الأوقاف.
بلاذرى‏، احمد بن یحیى. (1988). فتوح البلدان‏. دار و مکتبة الهلال.
بلاذرى‏، احمد بن یحیى. (1417). جمل من انساب الأشراف. تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلى، دار الفکر.
بیهقى، احمد بن حسین. (1405). دلائل النبوة. تحقیق عبد المعطى قلعجى، دار الکتب العلمیة.
ترمذى، محمد بن عیسى. (1410). سنن الترمذی. تحقیق احمد محمد شاکر، دار الحدیث.
تفرشی، سید مصطفی. (1418). نقد الرجال. مؤسسة آل البیت(ع).
حرّ عاملى، محمد بن حسن. (1409). وسائل الشیعة. مؤسسة آل البیت(ع).
حلبى، ابوالفرج علی بن ابراهیم. (1427). السیرة الحلبیة. دار الکتب العلمیة.
حلّى، حسن بن یوسف. (1413). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. دفتر انتشارات‏‏‏ اسلامى.
حلّى، حسن بن یوسف. (1412). ‌منتهى المطلب فی تحقیق المذهب‌. مجمع البحوث الإسلامیة.
خلیفة بن خیاط. (1415). تاریخ خلیفة بن خیاط. تحقیق فواز، دار الکتب العلمیة.
خویى، سید ابوالقاسم. (1372). معجم رجال الحدیث. مرکز نشر الثقافة الإسلامیة.
دارمى، عبدالله بن عبدالرحمن. (1421). سنن الدارمی. تحقیق حسین سلیم دارانى‏، دار المغنی.
ذهبى، شمس الدین‏ محمد بن ‌احمد. (1413). تاریخ ‏‏الاسلام‏. تحقیق‏ عمر عبد‏السلام‏‏ تدمرى، دار الکتاب العربى.
ذهبى، شمس الدین‏ محمد بن ‌احمد. (بی‌تا). تذکرة الحفاظ. دار إحیاء التراث العربی.
ذهبى، شمس الدین‏ محمد بن ‌احمد. (1413). سیر أعلام النبلاء. مؤسسة الرسالة.
زمخشرى، محمود بن عمر. (1979). أساس البلاغة. دار صادر.
زمخشرى، محمود بن عمر. (1417). ‌الفائق فی غریب الحدیث‌. تحقیق ابراهیم شمس الدین‌، دار الکتب العلمیة.
سبحانی، جعفر. (1418). موسوعة طبقات ‏‏‏الفقهاء. مؤسسه امام‏‏‏‏‏ صادق(ع).
سمهودی، نور الدین علی بن أحمد. (2006). وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى. دار الکتب العلمیة.
صالحى شامى‏، محمد بن یوسف. (1414). سبل الهدى و الرشاد فى سیرة خیر العباد. دار الکتب العلمیة.
طبرى، محمد بن ‌جریر. (1387). تاریخ ‏‏الطبری. تحقیق‏ محمد أ‏بو‏الفضل‏‏‏‏ابراهیم، دار التراث.
طوسی‌، محمد بن‌ حسن. (1390). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. دار الکتب الإسلامیة.
طوسی‌، محمد بن‌ حسن. (1365). تهذیب الأحکام. دار الکتب الإسلامیة.
طوسی‌، محمد بن‌ حسن. (1387). المبسوط فی فقه الإمامیة. تحقیق سید محمدتقى کشفى، المکتبة المرتضویة.
طیالسی، سلیمان ‏بن ‌داود. (بی‌تا). مسند أبى‏‏داود الطیالسی. دار المعرفة.
عاملى، سیدجواد حسینى. (1419). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلّامة. به کوشش محمدباقر خالصى‌، دفتر انتشارات اسلامى.
عینی، محمود بن احمد. (بی‌تا). عمدة القاری فی شرح صحیح البخاری. دار إحیاء التراث العربی.
فراهیدى، خلیل بن ‌احمد. (1410). کتاب العین. هجرت.
قسطلانی، احمد بن محمد. (1323). ارشاد الساری لشرح صحیح البخاری. المطبعة الکبرى الأمیریة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1365). الکافی. دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی‌، محمدباقر بن محمدتقی. (1404). بحار الأنوار. مؤسسة الوفاء.
مسعودی‏، على بن حسین. (1409). مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق اسعد داغر، دار الهجرة.
مسلم بن حجاج. (1412). صحیح مسلم‏. تصحیح محمد فؤاد عبدالباقى، دار الحدیث.
مفید، محمد بن محمد. (1413). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. کنگره شیخ مفید.
مقدسى، مطهر بن طاهر. (بی‌تا). البدء و التاریخ. مکتبة الثقافة الدینیة.
مقریزى، احمد بن على. (1420). إمتاع الأسماع. تحقیق محمد عبدالحمید النمیسى، دار الکتب العلمیة.
نسائى، احمد بن على. (1411). السنن الکبرى‏. تحقیق بندارى و عبدالغفار سلیمان، دار الکتب العلمیة.

  • تاریخ دریافت 25 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 27 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 02 خرداد 1404