دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

واکاوی اعتبار آموزه‌های «خیبری بن علی الطّحان» مبتنی بر «جریان‌شناسی تاریخی» و «سنجش محتوایی» روایات او

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
شادی نفیسی 1
علی ثقفیان 2
1 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانش‌آموخته دکترای رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.30512/kq.2024.20486.3734
چکیده
هدف: شناسایی احوال راویان و اعتبارسنجی احادیث آنان از ارکان اساسی دانش رجال است. در این میان، اتهام «غلو» از مهم‌ترین عوامل جرح راویان و تضعیف روایات به‌شمار می‌آید. این پژوهش با تمرکز بر شخصیت «خیبری بن علی الطحان» ـ که در منابع رجالی به غلو، ارتفاع و ضعف متهم شده است ـ درصدد بررسی مجدد اعتبار روایات و آموزه‌های منقول از وی است.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با بهره‌گیری از دو رویکرد مکمل انجام شده است: نخست، «جریان‌شناسی تاریخی» به‌منظور تحلیل زمینه‌های انتساب خیبری به جریان منسوب به مفضل بن عمر جعفی در کوفه و بررسی میزان تسری اتهام غلو به وی؛ دوم، «سنجش محتوایی روایات» برای ارزیابی مضامین احادیث منقول از خیبری و مقایسه آن‌ها با روایات دیگر راویان مورد وثوق.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد اتهام غلو نسبت‌داده‌شده به خیبری بیش از آن‌که مبتنی بر شواهد مستقیم باشد، ناشی از انتساب او به جریانی خاص است؛ امری که تعمیم آن به وی محل تردید جدی است. افزون بر این، بررسی محتوایی روایات حاکی از آن است که آموزه‌های منقول از خیبری نه‌تنها با رفتارهای غالیانه تعارض دارد، بلکه مضامین مشابه آن در روایات سایر ثقات نیز مشاهده می‌شود.
نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق نشان می‌دهد حتی در فرض عدم پذیرش وثاقت خیبری بن علی، محتوای روایات منقول از او به دلیل عدم تفرد و هم‌سویی با روایات معتبر دیگر، از اعتبار برخوردار است و نسبت غلو و ارتفاع، به‌تنهایی نمی‌تواند موجب تردید در آموزه‌های وی شود.
کلیدواژه‌ها
خیبری بن علی الطّحان
جریان‌شناسی تاریخی
سنجش ‌محتوایی
غلو

موضوعات

عنوان مقاله English

Accrediting the teachings of Khaybarī b. Alī Al-Ṭahān based on the historical currents and content evaluation of his narrations

نویسندگان English

Shadi Nafisi 1
Ali Saghafiyan 2
1 Associate professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Tehran University, Tehran, Iran.
2 PhD graduate, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Tehran University, Tehran, Iran.
چکیده English

Examining the status of narrators and validating their hadiths is one of the most important steps in determining the reliability and weakness of hadiths. The concept of ghuluw (exaggeration) is an important issue in the criticism of narrators, which leads to the loss of the validity of their hadiths. Among the personalities who have been accused of ghuluw and weakness by rijālī's is Khaybarī b. Alī Al-Ṭahān. This problem has caused doubts about his teachings. This is while, today, using new methods in the field of hadith criticism, it is possible to restore the reliability of the accused narrators or the validity of their narrations. In this research, in addition to collecting and analyzing the data of rijālī's and the information available in Khaybarī traditions, two methods of "historical current" and "narrative content measurement" are used to achieve the desired goal. Based on the first method, the conclusion is that the accusation of ghuluw against Khaybarī is due to the attribution to a movement centered on "Mufaḍal b. Umar Al-Ju'fī" in Kufa, whose associates have been strongly accused of ghuluw. Based on the second method, the result is that, not only among his teachings are there are examples that are in complete opposition to exaggerative behaviors, but also his hadiths have been narrated by other authentic narrators. This shows that "Khaybarī b. Alī " is not alone in his exaggerated narratives. The results of this article can restore the credibility of his narrations and cast doubt on his exaggeration and weakness.

کلیدواژه‌ها English

Khaybarī b. Alī Al-Ṭahān, Rijāl, historical movement&rsquo
s study, Assessing content evaluation, reliability, Weakness, Ghuluw
‏‫ابن ابی زینب‏، محمد بن ابراهیم. (1397ق). الغیبة (نعمانی). صدوق.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1406ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. الشریف الرضی.
‏‫ابن بابویه، محمد بن علی. (1378ق). عیون اخبار الرضا. جهان.
‏‫ابن بابویه، محمد بن علی. (1403ق). معانی الأخبار. دفتر انتشارات اسلامى‏.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1413ق). من لا یحضره الفقیه. دفتر انتشارات اسلامى‏.
‏‫ابن بابویه، محمد بن علی. (1416ق). الخصال. دفتر انتشارات اسلامى‏.
ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی. (1379ش). مناقب آل ابی طالب(ع)‏. علامه.
‫ابن غضائری، احمد بن حسین. (1364ش). الرجال. تحقیق: محمدرضا حسینی جلالی، دار الحدیث.
‏‫ابن قولویه، جعفر بن محمد. (1356ش). کامل الزیارات. دار المرتضویة.
‏‫ابنا بسطام، عبدالله و حسین. (1411ق). طب الائمة. دار الشریف الرضی‏.
اشعری، ابوالحسن علی‌ بن اسماعیل. (1400ق). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین. وسبادن - فرانزشتایز.
‏‫‏‫جمعی از نویسندگان. (1397ش). رویکردهای نوین در حدیث‌پژوهشی شیعه. به اهتمام: مرتضی سلمان‌نژاد و محمدهادی گرامی، دانشگاه امام صادق‌(ع).
‏‫حسینی شیرازی، سید علیرضا. (1398ش). اعتبارسنجی احادیث شیعه. سمت.
‏‫‏‫خاقانی، علی بن حسین. (1362ش). رجال الخاقانى. مکتب الإعلام الاسلامی.
‏‫خویی، سید ابوالقاسم. (1418ق). موسوعة الامام الخویی. مؤسسة الخویی الاسلامیة.
‏‫خویی، سید ابوالقاسم. (1372ش). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. چاپ پنجم، بی‌نا.
سبحانی، محمدتقی. (1387ش). از تاریخ تا اندیشه (بازنگری تاریخ فکر شیعه؛ پیش نیازها). خردنامه همشهری، 4(28)، 13-14.
‏‫سند، محمد. (1437ق). الغلو و الفرق الباطنیة. باقیات.
 ‏‫شبیری زنجانی، محمد جواد. (1429ق). توضیح الأسناد المشکلة فی الکتب الأربعة. سازمان اوقاف و امور خیریه‏.
‏‫شبیری زنجانی، موسی. (1385ق). کتاب نکاح. رأی پرداز.
شفیعی، سعید. (1388ش). مکتب حدیثی شیعه در کوفه تا پایان قرن سوم. دار الحدیث.
‏‫شوشتری، محمد تقی. (1410ق). قاموس الرجال. مؤسسة النشر الاسلامی‏.
‏‫صفار، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد(ص). مکتبة آیة الله المرعشی النجفی(ره)‏.
‏‫طبرى آملى صغیر، محمد بن جریر بن رستم. (1413ق). دلائل الامامة. بعثت.
طلوع هاشمی، سیده زینب؛ طباطبایی، سید کاظم و جلالی، مهدی. (1394ش). بازخوانی دیدگاه رجالیان متقدم و متأخر درباره مفضل بن عمر. کتاب قیم، 5، پیاپی: 13، 93-116.
‏‫طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). تهذیب الاحکام. دار الکتب الاسلامیة‏.
طوسی، محمد بن حسن. (1427ق). رجال الطوسی. تصحیح: جواد قیومی اصفهانی، مؤسسة النشر الاسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1363ش). الإستبصار فی ما اختلف من الأخبار. تصحیح: حسن موسوی خرسان، دار الکتب الاسلامیة.
‏‫طوسی، محمد بن حسن. (1420ق). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول. تصحیح: عبدالعزیز طباطبایی، مکتبة المحقق الطباطبائی.
‏‫‏‫علامه حلی، حسن بن یوسف. (1402ق). رجال العلامة الحلی. تصحیح: محمدصادق بحر العلوم، چاپ دوم، المطبعة الحیدریة.
کشی، محمد بن عمر. (1409ق). اختیار معرفة الرجال. تصحیح: حسن مصطفوی، دانشگاه مشهد.
کشی، محمد بن عمر (1404ق). اختیار معرفة الرجال. تصحیح: محمد بن باقر میرداماد، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
‏‫‏‫کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. دار الکتب الاسلامیة.
‏‫کلینی، محمد بن یعقوب. (1422ق). الکافی. دار الحدیث.
کنی تهرانی، علی. (1379ش). توضیح المقال فی علم الرجال. دار الحدیث.
‏‫گرامی، سید محمدهادی. (1391ش). نخستین مناسبات فکری تشیع. دانشگاه امام صادق(ع).
گرامی، سید محمدهادی. (1396). نخستین اندیشه‌های حدیثی شیعه، رویکردها، گفتمان‌ها، انگاره‌ها و جریان‌ها. دانشگاه امام صادق(ع).
‏‫لاشیئی، حسین. (1367). مدخل «اباحیه»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
مامقانی، عبدالله. (بی‌تا). تنقیح المقال فی علم الرجال. مطبعة المرتضویة.
‏‫مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1403). بحار الانوار. دار إحیاء التراث العربی‏.
‏‫مفید، محمد بن محمد. (1413 الف). الأمالی. تصحیح: حسین استاد ولی و علی‌‎اکبر غفاری، کنگره شیخ مفید.
‏‫مفید، محمد بن محمد. (1413 ب). الإختصاص. کنگره شیخ مفید.
‏‫مفید، محمد بن محمد. (1413 ج). کتاب المزار. کنگره شیخ مفید.
‏‫‏‫نجاشی، احمد بن علی. (1365). رجال النجاشی. مؤسسة النشر الاسلامی‏.
نوبختی، حسن بن موسی. (1404). فرق الشیعة. دار الاضواء.
نوری، حسین بن محمد. (1408). خاتمة مستدرک الوسائل. مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
دو فصلنامه کتاب قیم
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 34
فروردین 1405
صفحه 247-268

  • تاریخ دریافت 26 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 29 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 30 آذر 1402