دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

مؤلفه‌های معنایی ماده «حفظ» در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.
3 دانش‌آموخته کارشناسی‌ارشد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.
چکیده
هدف: ماده حفظ در قرآن کریم از مفهومی دو سویه برخوردار است. از یک‌سو، صفتِ ذاتی خداوند و از سوی دیگر، مسئولیتی بر عهده انسان در صیانت از ارزش‌های الهی است. همین پیوند میان صفت الهی و تکلیف انسانی، بررسی این ماده را به منظور کشف مؤلفه‌های معنایی آن و دست‌یابی به لایه‌های عمیق آن حائز اهمیت می‌نماید.
روش پژوهش: پژوهش حاضر می‌کوشد با روش معناشناسی ساختاری، شبکه معنایی واژه حفظ در بافت قرآنی را ترسیم و در پی آن، مؤلفه‌های معنایی واژه حفظ را کشف کند. منظور از شبکه معنایی روابط مختلف بین مفاهیم است و منظور از مؤلفه‌های معنایی، ویژگی‌هایی است که مفهوم واژه‌ها را تشکیل داده و وجوه اشتراک و افتراق‌ آن‌ها را مشخص می‌کند.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که میان حفظ و کلمات جانشین آن، برخی مؤلفه‌ها مشترک هستند و برخی مؤلفه‌ها از وجه تمایز برخورداند. به‌عنوان نمونه، صیانت الهی برای استمرار حیات، خویشتن‌داری اخلاقی و کنترل غرایز، پاسداری از حدود و مرز‌های دینی و اخلاقی، مراقبت ملائکه از انسان‌ها و حفظ لوح محفوظ، از مؤلفه‌های مشترک میان حفظ و جانشین‌هایش است.
نتیجه‌گیری: داده‌های هم‌نشینی آشکار می‌سازد که حفظ به وسیله خداوند، ملائکه، پیامبران و انسان‌ها به‌عنوان فاعل انجام می‌شود. حفظِ خداوند در مقام تکوین شامل حفظ آسمان‌ها و زمین، امر الهی، لوح محفوظ و مراقبان الهی است. آنچه توسط انسان‌ها در مقام تشریع می‌باید حفظ شود، حدود الهی مانند برپایی نماز، رعایت عفاف و حفظ کتب الهی است. در داده‌های جانشینی مشاهده می‌شود که میان مفاهیم «مَسَکَ، حَصَنَ، وَکیل، مُقیت، رَقیب، مَکنون، أقامه و عَصَمَ» قرابت معنایی برقرار است و می‌توانند در سیاق مشابه، به‌عنوان جانشین حفظ در نظر گرفته شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Semantic Components of the Root Word "Ḥifẓ" in the Holy Quran

نویسندگان English

soheila jalali 1
Farideh Amini 2
fatemeh taghikhany 3
1 Associate professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Alzahra University, Tehran, Iran. E-mail: s.jalali@alzahra.ac.ir
2 Assistant professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Alzahra University, Tehran, Iran. E-mail: famini@alzahra.ac.ir
3 MA, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Alzahra University, Tehran, Iran. E-mail: fatemehtaghikhany@gmail.com
چکیده English

The root word "ḥifẓ" in the Holy Quran embodies a dual concept. On the one hand, it represents an intrinsic attribute of God and, on the other, it points to a human responsibility to safeguard divine values. This intricate connection between the divine attribute and human obligation renders the examination of this root crucial for discovering its semantic components and accessing its deeper layers. Through the methodology of structural semantics, the present research seeks to delineate the semantic network of the root word "ḥifẓ" within the Quranic context so as to discover its semantic components. Semantic network refers to the diverse relationships among concepts, whereas semantic components denote the characteristics that constitute the conceptual essence of terms, identifying their commonalities and disparities. The research findings indicate that, between the term Hifz and its paradigmatic substitutes, certain components are shared, while others represent points of distinction. For example, the shared components between Hifz and its substitutes include divine supervision and protection of creatures' lives, moral self-restraint and the control of instincts, safeguarding divine boundaries and religious and moral boundaries, and the angels’ care for humans. The syntagmatic data reveal that Hifz is enacted by God, angels, prophets, and human beings as the active agents. Divine Hifz within the ontological realm (Takwin) encompasses the preservation of the heavens and the earth, the divine command, the Preserved Tablet, and the divine watchers. Conversely, what must be safeguarded by human beings within the legislative realm (Tashri') includes divine orders, such as the establishment of prayer, giving chastity, and the preservation of divine scriptures. Within the paradigmatic data, a semantic affinity exists among the concepts of Masak, Hasan, Wakil, Muqit, Raqib, Maknun, Iqama, and Asam; consequently, they can be considered as substitutes for Hifz within similar contexts.

کلیدواژه‌ها English

Imsaq
Hifz
Structural semantics
The Holy Quran
Semantic components
ـ قرآن کریم. ترجمه‌: حسین انصاریان. (1383). اسوه.
ابن عاشور، محمد بن طاهر. (1420). تفسیر التحریر و التنویر. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن فارس، احمد. (1404). معجم مقاییس اللغة. مکتب الأعلام الإسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414). لسان العرب. دار الفکر.
باقری، مهری. (1374). مقدمات زبان‌شناسی. دانشگاه تبریز.
بورشه. ت. (1377). زبان‌شناسی و ادبیات. ترجمه‌: کوروش صفوی، هرمس.
پاکتچی، احمد. (1387). آشنایی با مکاتب معناشناسی معاصر. مطالعات فرهنگ ـ ارتباطات، 9(3)، 89- 119.
پالمر، فرانک. ر. (1366). نگاهی تازه به معنی‌شناسی. ترجمه‌: کوروش صفوی، مرکز.
دسترنج، فاطمه؛ ابراهیمی، ابراهیم و احمدی، حسن. (1403). معنا‌شناسی واژۀ «میثاق» در قرآن‌کریم با تأکید‌بر روابط هم‌نشینی و جانشینی. کتاب‌قیم، 14(30)، پیاپی: 67-90. https://doi.org/10.30512/kq.2022.18398.3425
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412). مفردات ألفاظ القرآن. دار القلم.
ریاحی، حدیث؛ رضی بهابادی، بی‌بی سادات و امینی، فریده. (1402). تحلیل مؤلفه‌ای مفهوم «فاحشه» در قرآن کریم با واکاوی ریشه شناسی تاریخی و روابط هم‌نشینی. کتاب قیم، 13(2)، پیاپی: 29، 7-27.  https://doi.org/10.30512/kq.2023.19100.3529
زمخشری، محمود بن عمر. (1979). أساس البلاغة. دار صادر.
سلمان نژاد، مرتضی. (1391). معناشناسی تدبّر در قرآن با سه رویکرد ساختاری، ریشه‌شناسی و تاریخ انگاره. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه امام صادق(ع).
صفوی، کوروش. (1379). فرهنگ توصیفی معنی‌شناسی. فرهنگ معاصر.
صفوی، کوروش. (1360). درآمدی بر زبان‌شناسی. بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
صفوی، کوروش. (1387). درآمدی بر معناشناسی. سوره مهر.
طباطبایی، سیدمحمد حسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طریحی، فخر الدین بن محمد. (1375). مجمع البحرین. مرتضوی.
عبد‌الباقی، محمد فؤاد. (1407). المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم. دار الفکر.
عسکری، حسن بن عبد الله. (1400). الفروق فی اللغة. دار الآفاق الجدیدة.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409). کتاب العین. هجرت.
گلدانی، زهرا و ناصح، علی احمد (1401). مؤلفه‌های معنایی واژه «سعی» در قرآن کریم. کتاب قیم، 12(2)، پیاپی: 27، 47-66.
مصطفوی، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة.
مصلایی‌پور، عباس و حاجی‌سلطانی، طیبه. (1405). معنا‌شناسی تسویل در قرآن‌کریم با رویکرد ساختارگرایی. کتاب قیم، 16(1)، پیاپی:34،  19-1.

  • تاریخ دریافت 09 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 01 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 14 تیر 1404