بررسی نگرش تفسیری محمد شحرور به رابطه دین و قدرت

خرقانی, حسن; سروقد مقدم, سمیه

doi:10.30512/kq.2025.21027.3808

بررسی نگرش تفسیری محمد شحرور به رابطه دین و قدرت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

حسن خرقانی ¹

سمیه سروقد مقدم ²

¹ استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

² دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

10.30512/kq.2025.21027.3808

چکیده

هدف: محمد شحرور، نواندیش سوری اهل‌سنت در کتاب «الدین و السلطة: قراءة معاصرة للحاکمیة» با استناد به آیات قرآن، معتقد به کفایت فطرت و ادراک عقلایی برای ساخت جامعه متمدن بشری است و باتوجه ‌به مفاهیم واژگان «اطاعت»، «اکراه»، «منع» و ویژگی «خلیفةاللهیِ» انسان، پیوند دین و قدرت را رد می‌کند. مطالعه پیشِ‌رو، در پی پاسخ به این پرسش است که استنتاج‌های شحرور از آیات قرآن کریم جهت اثبات نظریه‌اش در کتاب مذکور چگونه صورت گرفته است؟
روش پژوهش: در نوشتار حاضر به روش توصیفی تحلیلی، رویکرد محمد شحرور به فهم و تفسیر قرآن و دیدگاه تفسیری وی در کتاب یاد شده پیرامون رابطه دین و قدرت تبیین و مستندات قرآنی او با بهره‌گیری از آیات قرآن و سیاق آن‌ها، اقوال لغویان، آراء مفسران و نظرات اندیشمندان دینی مورد تحلیل و ارزیابی قرار می‌گیرد.
یافته‌ها: با توجه به بررسی‌ها نظر شحرور مبنی بر اینکه قهر و غلبه از ویژگی‌های قدرت است وخلیفه را جانشین و نماینده دانسته مورد تأیید است. لکن قدرتِ بر حق هنگامی محقق می‌شود که فرمان‌بران، حاکم را شایسته حاکمیّت دانسته و از او حمایت کنند و بر اساس ویژگیِ مسئولیت و تقیّدِ نهفته در مقام خلیفة اللهی، عمل بر طبق سلیقه شخصی یا اجتهادی که ربطی به رهنمودهای الهی ندارد، در حکومت مبتنی بر مقام خلافت اللهی جایز نیست. همچنین اگر چه برخی آیات قرآن دلالت دارد بر اینکه فطرت در آغاز بنیادی برای اتفاق مردم بوده است؛ اما سایر آیات نشان می‌دهند که فطرتِ تنها در مقام عمل نتوانسته بنیانی محکم برای ساخت جامعه مدنی متمدن و پایدار فراهم نماید و با توجه به سایر آموزه‌های قرآنی نقش هدایتگری دین در مدیریت فطرت آشکار می‌گردد. آیه 146 سوره اعراف نیز که مورد استناد شحرور قرار گرفته از اختلالی که ممکن است در ادراک عقلایی بشر رخ دهد، سخن می‌گوید؛ لذا نه تنها نمی‌تواند مستمسک مناسبی جهت اثبات کفایت ادراک عقلایی برای ساخت جامعه متمدن بشری باشد؛ بلکه دلیلی بر عدم کارایی همیشگیِ قوه تشخیص عقل بشری است.
نتیجه‌گیری: گرچه تلاش شحرور در بررسی لغوی و فراهم‌آوردن مقدمات استنتاج قابل‌انکار نیست؛ اما نتیجه‌گیری‌ها به دلیل حذف عنصر دین و عدم جامع‌نگری، حداقلی و دارای نقصان است؛ زیرا فطرت نیاز به نقش هدایتگری دین دارد و برخلاف نظر شحرور، سلطه تنها سنگ‌بنای دولت نیست و قدرتِ برحق دارای مؤلفه اقتدار است. جایگاه «خلیفةاللهی» نیز الزاماتی از جمله تقیّد به مرکزیت خلافت یعنی «الله» دارد.

کلیدواژه‌ها

دین

قدرت

نواندیشی

شحرور

نگرش تفسیری

موضوعات

قرآن

عنوان مقاله English

Examining the interpretative attitude of Mohammad Shahrour to the relationship between religion and power

نویسندگان English

Hasan Kharaghani ¹

Sumayyeh Sarvqad Moqaddam ²

¹ Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.

² , PhD student, Department of Quranic Sciences and Hadith, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.

چکیده English

Various theories have been presented concerning the relationship between religion and power. Mohammad Shahrour, a Syrian intellectual, in his book "Al-Din wa Al-Sulta: Qira'a Mu'aasira lil-Hakemiya (Religion and Power: A Contemporary Reading of Governance), citing Quranic verses, believes in the sufficiency of innate disposition (fitrah) and rational cognition for the construction of a civilized human society. Considering the concepts associated with the lexical items "Obedience," "Reluctance," "Prohibition," and the attribute of humanity as "Khalifa Allahi" (God's representative), he rejects the linkage between religion and power. The central question of this study, conducted utilizing a library-based methodology and an analytical approach, is the examination of Shahrour’s Quranic arguments with the aim of evaluating the method of inferences derived from the verses within his work. Research findings indicate that, while Shahrour’s efforts in lexical analysis and providing the groundwork for inference cannot be denied, his conclusions are minimal and flawed due to the omission of the religion element and a lack of comprehensiveness; for innate disposition requires the guiding role of religion, and contrary to Shahrour’s perspective, dominion is not the sole cornerstone of governance, and rightful power possesses the component of authority. The position of "Khalifat Allah" also entails requirements, including adherence to the centrality of the caliphate, namely "Allah".

کلیدواژه‌ها English

Religion

Power

Shahrour

Interpretive attitude

Intellectual

ـ قرآن کریم.

ابن‌ ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله. (1404). شرح نهج البلاغة. تصحیح: محمد ابوالفضل ابراهیم. مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی(ره)‏.

ابن شعبه حرانى، حسن بن على.‏ (1404). تحف ‌العقول. چاپ دوم، تحقیق: علی‌اکبر غفارى. دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین‏.

ابن‏ عربى، محمد بن عبدالله.‏ (1408). احکام القرآن. تحقیق: علی‌محمد بجاوى. دار الجیل‏‏.

ابن ‌فارس، احمد بن فارس.‏ (1404 ‌). معجم مقاییس اللغة‏. تصحیح: عبدالسلام محمد هارون. مکتب الإعلام الاسلامی‏.

ابن‏ قتیبه، عبدالله بن مسلم‏. (1411). تفسیر غریب القرآن. شرح: ابراهیم محمد رمضان، دار و مکتبة الهلال‏.

ابن منظور، محمد بن مکرم. ‏(1414). لسان العرب‏. چ3، دار صادر.

پاکتچی، احمد. (1400). مدخل «خلافت». دائرة المعارف بزرگ اسلامی. بازیابی شده از cgie.org.ir.

حاجی‌صادقی، عبدالله. (1383). فلسفه و نظام سیاسی اسلام. زمزم هدایت.

حسنی، ابوالحسن. (1378). آموزه‌های سیاسی قرآن. تهیه‌کننده: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما. دفتر عقل.

خمینی، سید روح‌الله. (1389). صحیفه امام. چ5، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).

خمینی، سید روح‌الله. (1386). انسان‌شناسی در اندیشه امام خمینی(ره). چ5، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).

خمینی، سید روح‌الله. (1394). ولایت فقیه. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).

رجب‌زاده، شیرین. (1401). تفسیر عصری: بررسی تحلیلی نظریه محمد شحرور در «الکتاب و القرآن». بوستان کتاب.

شحرور، محمد. (2014). الدین و السلطة: قراءة معاصرة للحاکمیّة. دار الساقی.

شحرور، محمد. (2006). الکتاب والقرآن: قراءة معاصرة. شرکة المطبوعات.

شحرور، محمد. (1398). دین و قدرت: خوانشی نو از حاکمیت. ترجمه: عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی. مروارید.

شواف، منیر محمدطاهر. (1993). تهافت القراءة المعاصرة. الشوّاف للنشر و الدراسات.

صدر، محمدباقر. (1359). خلافت انسان و گواهی پیامبران. ترجمه: جمال موسوی. روزبه.

طباطبایی، محمدحسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن‏. چاپ دوم، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

طبرسى، فضل بن حسن. (1412). تفسیر جوامع الجامع‏. تصحیح: ابوالقاسم گرجى. حوزه علمیه قم.

طوسى، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن‏. تصحیح: احمد حبیب عاملى. دار إحیاء التراث العربی.

عربی آیسک، علی. (1400). آسیبهای ادعایی حاکمیت دینی: بررسی و نقد قرآنی و روایی. دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

عک، خالد عبدالرحمن. (1996). الفرقان و القرآن. الحکمة.

علامه حلی، حسن بن یوسف. (1372). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. ترجمه: ابوالحسن شعرانی. کتابفروشی اسلامیه.

عیاشى، محمد بن مسعود. (1380). کتاب التفسیر. تحقیق: سیدهاشم‏ رسولى. مکتبة العلمیة الاسلامیة.

فتحی طرقبه، مرجانه. (1402). جریان نواندیشی دینی و بررسی ریشه فهم تاریخی از قرآن کریم و ارائه راه حل آن. رساله دکترا. گروه علوم قرآن و حدیث. دانشکده الهیات و معارف اسلامی. دانشگاه فردوسی.

قرشى بنابى، على‏اکبر. (1375). تفسیر احسن الحدیث‏. چ2، بنیاد بعثت.

قطب، سید. (1425). فى ظلال القرآن‏. چ35، دار الشروق‏.

کوفى، فرات بن ابراهیم. (1410‏). تفسیر فرات الکوفی. محقق: محمدکاظم. وزارة الإرشاد الإسلامی‏.

ماکیاولی، نیکولو. (1389). شهریار. چ3، ترجمه: داریوش آشوری. آگاه.

ماوردى، على بن محمد. (بی‌تا). النکت و العیون (تفسیر الماوردى)‏. مراجعه و تعلیق: سید بن عبدالمقصود عبدالرحیم. دار الکتب العلمیة.

محیطی اردکان، محمدعلی و سروریان، حمیدرضا. (1399). ارزیابی انتقادی دیدگاه شحرور درباره گستره دین. مطالعات اندیشه معاصر مسلمین، 6(12)، پیاپی: 12، 263-287.

معتمد لنگرودی، فرشته و فتاحی زاده، فتحیه. ( 1399). ارزیابی دیدگاه محمد شحرور در مبانی فهم و تفسیر قرآن کریم. پژوهش‌های قرآنی، 25(2)، پیاپی: 94، 45-66. https://doi.org/10.22081/jqr.2019.52884.2305

مغنیه، محمدجواد. (1424). التفسیر الکاشف‏. دار الکتاب الاسلامی.

مفتح، محمدهادی. (1388). نظریه قدرت برگرفته از قرآن و سنت. بوستان کتاب.

مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. چاپ دهم، دار الکتب الاسلامیة.

منجد، ماهر. (1994). الإشکالیة المنهجیة فی الکتاب و القرآن. دار الفکر.

میدانی، عبدالرحمن حسن حبنکة. (1997). التحریف المعاصر فی الدین. دار القلم.

نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. (1335). فصول. به کوشش: رکن الدین محمد بن علی جرجانی و محمدتقی دانش‌پژوه. دانشگاه تهران.

یوسفی راد، مرتضی. (1380). اندیشه سیاسی خواجه نصیرالدین طوسی. بوستان کتاب قم.