دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

واکاوی قدرت «تکیه واژگانی» در تمایز معنایی انواع مختلف «ما» در جملات قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.
چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش تکیه واژگانی در تمایز معنایی انواع گوناگون «ما» (نافیه، موصوله، استفهامیه، مصدریه، شرطیه و تعجبیه) در قرآن کریم انجام شده است تا جایگاه آواشناختی این مؤلفه و تأثیر آن بر تفسیر آیات، به‌ویژه در بافت‌های چندمعنایی، بررسی شود.
روش پژوهش: این جستار با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی و بر پایه تکیه واژگانی صورت گرفته است. داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای از تفاسیر معتبر و متون آواشناختی کهن و نوین گردآوری و با مقایسه هشت زوج معنایی ـ آوایی تحلیل شدند. معیارها شامل شدت تکیه، الگوی آهنگ (صعودی/نزولی)، کشش آوایی و جایگاه درنگ بود و رویکرد پژوهش، تطبیق قواعد تجویدی با زبان‌شناسی جدید است.
یافته‌ها: «ما» در دو بسته صوتی اصلی و فرعی رتبه‌بندی می‌شود. بسته اصلی شامل نافیه (قوی‌ترین تکیه و بیشترین درنگ)، تعجبیه (تکیه بلند با کشش طولانی و آهنگ نزولی) و استفهامیه (تکیه متوسط با آهنگ صعودی) است. بسته فرعی شامل موصوله، شرطیه، مصدریه (ضعیف‌ترین تکیه)، کافه و زائده می‌شود. تمایز نافیه از موصوله در انتقال تکیه به صله، و تفاوت استفهامیه از تعجبیه در میزان اطاله و آهنگ پایانی نمود می‌یابد. تشخیص موصوله از مصدریه بیشتر مبتنی بر قواعد نحوی است، هرچند تکیه ضعیف‌تر مصدریه راهگشاست.
نتیجه‌گیری: تکیه واژگانی به همراه درنگ و کشش، نقشی تعیین‌کننده در تمایز معانی انواع «ما» دارد و در سیاق‌های چندمعنایی برجسته‌تر می‌شود؛ اما در برخی ساختارهای نحوی قطعی، تغییر تکیه تنها به اختلال بیانی منجر می‌شود. این پژوهش ضمن گسترش افق‌های تفسیری، بر ضرورت پژوهش‌های میان‌رشته‌ای آواشناسی و تفسیر قرآن تأکید دارد و نشان می‌دهد که بازخوانی نظام تکیه‌ای به درک عمیق‌تر از بلاغت آوایی قرآن یاری می‌رساند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analyzing the Role of Lexical Stress in the Semantic Distinction of Different Types of “Mā” in the Holy Qur’an

نویسنده English

Heidar far shrazi
Associate professor, Department of Arabic, Persian Gulf University, Bushehr, Iran. E-mail: shirazi@pgu.ac.ir
چکیده English

This study aims to examine the role of lexical stress in distinguishing among the meanings of different types of “ma” (negative, relative, interrogative, infinitival, conditional, and exclamatory) in the Holy Qur’an. It investigates the phonetic status of this feature and its influence on the interpretation of Qur’anic verses, particularly in contexts involving multiple possible meanings. The study adopts a descriptive–analytical and comparative approach centered on lexical stress. The data were collected through library research using authoritative Qur’anic commentaries and classical and modern phonetic texts. The data analysis was performed through a comparison of eight semantic-phonetic pairs. The analytical criteria included stress intensity, intonation patterns (rising/falling), phonetic duration, and pause position. The approach involved comparing the rules of Qur’anic recitation with those of modern linguistics. The findings classify the different forms of “ma” into two main phonetic groups: primary and secondary. The primary group comprises the negative “ma”, characterized by the strongest stress and longest pause, the exclamatory “ma”, characterized by high stress, prolonged duration, and falling intonation, and the interrogative “ma”, characterized by moderate stress and rising intonation. The secondary group includes the relative, conditional, infinitival, intensive, and redundant forms, with the infinitival form exhibiting the weakest stress. The distinction between the negative and relative forms is reflected in the transfer of stress to the relative clause, while the distinction between the interrogative and exclamatory forms is manifested in the degree of prolongation and final intonation. Distinguishing the relative form from the infinitival form is primarily based on syntactic rules, although the weaker stress of the infinitival form can also serve as a useful indicator. Lexical stress, together with pausing and duration, plays a decisive role in distinguishing the meanings of different types of “ma” and becomes particularly prominent in contexts involving multiple possible meanings. However, in certain syntactically unambiguous structures, modifying the stress merely results in disrupted expression. By expanding interpretive perspectives, this study emphasizes the need for interdisciplinary research integrating phonetics and Qur’anic interpretation and demonstrates that reconsidering the stress system can contribute to a deeper understanding of the phonetic rhetoric of the Qur’an.

کلیدواژه‌ها English

Holy Qur&rsquo
an, Lexical stress, Phonetic length, Word intonation, Semantic distinction, Types of mā
ـ قرآن کریم. ترجمه: زین العابدین رهنما. (1354). سازمان اوقاف.
ـ قرآن کریم. ترجمه: علی موسوی گرمارودی. (1384). قدیانی.
ـ قرآن کریم. ترجمه: محمدحسین طباطبایی. (1374). دفتر انتشارات اسلامی.
ـ قرآن کریم. ترجمه: مهدی الهى قمشه‏اى. (1380). فاطمة الزهراء.
آلوسى، محمود بن عبدالله‏. (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. تحقیق: على عبدالبارى عطیه، ‏دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
ابن مالک، محمد بن عبد الله. (1413). شواهد التوضیح والتحقیق لمشکلات الجامع الصحیح. تحقیق: طه محسن، مکتبة ابن تیمیة.
احمد مختار. (1418). دراسة الصوت اللغوی. عالم الکتب.
ارباب، سیدحسن. (2009). النبر فی القرآن الکریم. مجلة دراسات دعویة، العدد17.
ازهری، محمد بن احمد. (1421). تهذیب اللغة. دار إحیاء التراث العربی.
جنادبة، احمد سلامة. (2016). نبر الاسم الجامد والمشتق دراسة فیزیائیة نطقیّة. دار الجنان.
حجازی، احمد عارف. (2008). الوقف والابتداء فی ضوء علم اللسانیات الحدیثة. دار فرحة.
حسان، تمام. (1990). مناهج البحث فی اللغة. مکتبة الانجلو المصریة.
حویزى، عبدعلى بن جمعه. (1415). تفسیر نور الثقلین. تصحیح: هاشم رسولی، اسماعیلیان.
خزاعی‌فر، علی (1383). تکیه جمله در جمله ساده فارسی. نشریه نامه فرهنگستان، 6(24)، 30-47.
خولی، محمد علی. (1990). الاصوات اللغویة (النظام الصوتی للغة العربیة). دار الفلاح.
درویش، محى‏الدین. (1415). اعراب القرآن الکریم و بیانه.‏ الارشاد.
دوسری، ابراهیم بن سعید. (2003). اصول ما فی القرآن الکریم مع دراسة تطبیقیة علی سورة یس. المجلة العلمیة لجامعة الملک فیصل(العلوم الانسانیة والاداریة)، 4(1)، 91-146.
رهنما، زین العابدین. (1354). قرآن مجید با ترجمه و جمع‏آورى تفسیر. سازمان اوقاف.
‏زمخشرى، محمود بن عمر. (1407). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏. تصحیح: مصطفى حسین احمد، دار الکتاب العربی‏.
طباطبایى، سیدمحمد حسین. (1374). ‏ترجمه تفسیر المیزان. مترجم: محمدباقر موسوى همدانی، دفتر انتشارات اسلامى.‏
طبرسى، فضل بن حسن‏. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تصحیح: فضل‏الله یزدى طباطبایى و هاشم رسولى‏، ناصر خسرو.‏
طبرسى، فضل بن حسن‏. (بی‌تا). ترجمه تفسیر مجمع البیان. مترجم: نورى همدانى و همکاران، فراهانى‏.
عبد الرحمن ایوب. (1968). اصوات اللغة. مطبعة الکیلانی.
غامدی، علی سعد. (1430). تیسیر العلی العظیم فی أداء ماءات القرآن الکریم.  3صفحات، باب رُتبة الصوت عند أداء ماءات القرآن. نسخه برخط: https:/ / quran-uni.com/ wp-content/ uploads/ qs/ quran-sciences/ qs-books/ AFpH5Rp4.pdf
سامی عوض، و عادل علی نعامة. (2006). دور التنغیم فی تحدید معنی الجملة العربیة. مجلة جامعة تشرین للدراسات و البحوث العلمیة، سلسلة الآداب والعلوم الإنسانیة المجلد (28) العدد1، صص87-109.
غانم قدوری حمد. (1425). مدخل الی علم اصوات العربیة. دار عمار.
فادیة فاروق، عبد العزیز. (2017). الاستغراق الزمنی للأصوات واثره فی تشکیل اللغة و ادراکها. الدوریات المصریة، 6(1)، 203-240.
فراء، یحیى بن زیاد. (1980‏).‏ معانى القرآن. تحقیق: محمد على نجار‏ و احمد یوسف نجاتى، الهیئة المصریة العامة للکتاب‏.
فرع شیرازی. سید حیدر (1401). قدرت تکیه هجایی در تغییر معانی واژگانی قرآن کریم. آموزه‌های قرآنی، 19(35)، 193-216. https://doi.org/10.30513/qd.2021.1729.1354
فلاح، ابراهیم و شفیع‎‌پور، سجاد. (1394). کاربرد شناسی نشانه‌های آوایی در نظام معنایی قرآن (تحلیل موردی سوره مرسلات). پژوهش‌های قرآنی در ادبیات، 2(3)، 41-63.‏
کمال بشر. (2003). فن الکلام. دار غریب.
گرمارودى، على. (1384). ترجمه قرآن (گرمارودى). قدیانى.
مرشدی، بدر عبد العزیز مجر. (1440). أثر التنغیم فی توجیه معنی «ما». مجلة الآداب، 31(1)، 3-24.
یوسف الخلیفه، ابوبکر. (1392). أصوات القرآن کیف نتعلّمها ونعلّمها. مکتبة الفکر الاسلامی.

  • تاریخ دریافت 01 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 06 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 23 مرداد 1404