دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

جریان شناسی مطالعات حدیثی با تأکید بر روایات «لیلة‌القدر»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن ، دانشکده علوم قرآنی بجنورد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، بجنورد، ایران. رایانامه
10.30512/kq.2024.20466.3730
چکیده
اشاره قرآن کریم به عظمت لیلة القدر از یک سو و عدم تعیین زمان دقیق آن از دیگر سو، خیلی زود موضوع لیلة القدر را به یکی از دغدغه‌ها و چالش‌های فکری صحابه و تابعان تبدیل نمود. پی‌جویی و تحلیل روایات پیرامون لیلة القدر در منابع اهل سنّت، وجود حداقل سه جریان حدیثی را اثبات می‌کند. جریان حدیثی فعال در بوم حجاز که توانسته بود به عنوان جریانی غالب تا بوم عراق و شام نیز توسعه یابد احتمال درک لیلة القدر در «العشر الأواخر/دهه پایانی» یا «السبع الأواخر/هفته پیانی» ماه مبارک رمضان را به عنوان احتمالی راجح دنبال می‌کرد. جریان حدیثی دیگری که به نام ابن مسعود شناخته می‌شد قائل به دَوَران لیلة القدر در طول سال بود. این جریان حدیثی که زادبوم آن کوفه بود، جای خود را در محافل حدیثی مدینه نیز پیدا کرده و واکنشهایی را بر انگیخته بود. جریان حدیثی سومی به رهبری تعدادی از قاریان سرشناس کوفه همچون زرّ بن حبیش و عاصم بن ابی النجود کوفی در تقابل با جریان حدیثی ابن مسعود شکل گرفت که با نگاهی جزمی شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان را به عنوان لیلة القدر معرفی می‌کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining the Trend of Hadith Studies with an Emphasis on the Quotes about "Laylat al-Qadr"

نویسنده English

ali ahang
Assistant professor, Department of Tafsir and Qur'anic Sciences, Quranic Sciences and Education University, Faculty of Quranic Sciences, Bojnord, Iran.
چکیده English

The Holy Qur'an's reference to the greatness of Lailat-ul-Qadr on one hand and the failure to determine its exact time on the other hand, soon turned the issue of Lailat-ul-Qadr into one of the intellectual concerns and challenges of the Companions and followers. Searching and analyzing the narrations about Lailat al-Qadr in Sunni sources proves the existence of at least three hadith streams. The hadith movement active in the Hejaz region, which had been able to develop as a dominant movement to the region of Iraq and the Levant, followed the possibility of understanding Lailat al-Qadr in the "Last Ten Days" or "The Last Week" of the holy month of Ramadan. Another tradition, known as Ibn Masoud, believed in the rotation of Laylah al-Qadr throughout the year. This trend of hadith, which was born in Kufa, found its place in the hadith circles of Madinah and provoked reactions. A third tradition led by a number of well-known reciters of Kufa such as Zerr bin Hobaish and Asim bin Abi al-Najjud Kufi was formed in opposition to the tradition of Ibn Masoud, who introduced the twenty-seventh night of the holy month of Ramadan as Lailat al-Qadr with a dogmatic view.

کلیدواژه‌ها English

Lailat-ul-Qadr
flowology
hadith studies
Hijaz hadith region
Kufa hadith region
ـ قرآن کریم. ترجمه: محمدمهدى ‏فولادوند. (1418). دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى.
ابراهیم­پور، علی. (1398). روش‌شناسی «جریان‌شناسی» به مثابه دانشی میان رشته­ای مبتنی بر پارادایم علم اسلامی. تحقیقات بنیادین علوم انسانی،5، (3)،پیاپی:16، 133-173. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2476745.1398.5.3.6.7
إبن‌حِبّان بُستی، ابوحاتم محمد بن حِبّان. (1414)، صحیح إبن حِبّان بترتیب إبن بلبان. چ2، تحقیق: شعیب الأرنؤوط، مؤسسة الرسالة.
ابن حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی. (1404). تهذیب التهذیب. دار الفکر.
ابن حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی. (1379). فتح الباری شرح صحیح البخاری. دار المعرفة.
ابن حنبل، ابو عبدالله احمد بن حنبل شیبانی. (1421). مسند أحمد بن حنبل. تحقیق: شعیب الأرنؤوط، مؤسسة الرسالة.
ابن خزیمة، محمد بن اسحاق. (1390). صحیح ابن خزیمة. تحقیق: محمد مصطفی الاعظمی، المکتب الاسلامی.
ابن عبدالبرّ، یوسف بن عبدالله. (1387). التمهید لما فی الموطأ من المعانی والأسانید. تحقیق: مصطفى بن أحمد العلوى و محمد عبد الکبیر البکرى. مؤسسه القرطبه.
احمدی حاجیکلایی، حمید. (1386). جریان شناسی سیاسی. رهیافت انقلاب اسلامی، 1(3)، 29-44.
اخوان مقدم، زهره؛ قطبی، زهرا و احسانی، کیوان. (1399). بررسی و تحلیل آراء مفسران پیرامون آیات مشتمل بر اسلوب ادبی ـ بلاغی «ما أَدْراک...» و اعجاز بیانی آن در قرآن. پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، 8(4)، پیاپی: 32، 123-140.
بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل. (1407). الجامع الصحیح المختصر. تحقیق: مصطفی دیب البغا، دار ابن کثیر.
پاکتچی، احمد. (1392). تاریخ تفسیر قرآن کریم. دانشگاه امام صادق (ع).
ترمذی، محمد بن عیسی. (بی تا)، سنن ترمذی. تحقیق: احمد محمد شاکر. دار إحیاء التراث العربی.
ثعلبی، احمد بن محمد. (1422). الکشف البیان. تحقیق: ابومحمد ابن عاشور. دارإحیاء التراث العربی.
حاکم نیشابوری، ابوعبدالله محمد بن عبدالله. (1411). المستدرک علی الصحیحین. تحقیق: مصطفى عبد القادر عطا، دار الکتب العلمیة.
خزاز رازی، علی بن محمد. (1401). کفایة الاثر فی النصّ علی الأئمة الإثنی عَشر. بیدار.
دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن. (1407). سنن الدارمی. تحقیق: فواز احمد زمرلی و دیگران، دار الکتاب العربی.
سید بن طاووس، علی بن موسی. (1409). إقبال الأعمال. چ2، دار الکتب الاسلامیة.
سیوطی، جلال الدین. (1424). الدُّرُّ المنثُور فی التفسیر بالمأثور، تحقیق: عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، مرکز هجر للبحوث و الدراسات العربیه و الاسلامیه.
صانعی‌پور، محمدحسن. (1391). ماهیت لیلة القدر، درآمدی بر فهم دو ساحتی مفردات قرآنی. پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، 1(1)، 9-22.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی. (1413). من لایحضره الفقیه. چ2، تصحیح: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی.
صفّار، محمد بن حسن. (1404). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد(ص). چ2، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی(ره).
صنعانی، ابوبکر عبدالرزاق بن همام. (1403). مصنّف عبدالرزاق. چاپ دوم، تحقیق: حبیب الرحمن الاعظمی، المکتب الاسلامی.
طبری، محمد بن جریر. (1407). تاریخ الامم و الملوک. دار الکتب العلمیة.
طیالسی، ابوداود سلیمان بن داود. (1419). مسند الطیالسی. تحقیق: محمد بن عبدالمحسن ترکی، دار هجر.
عاملی، جعفر مرتضی. (1415). الصحیح من سیرة نبی الأعظم. دار الهادی.
علوی، سیدحسین. (1400). جریان‌شناسی قرآن‌پژوهی مستشرقان در ایالات متحده آمریکا (با تاکید بر سیر تطور، رویکردها، مبانی و روش‌ها). مرکز بین المللی ترجمه و نشر الممصطفی.
قرطبی، محمد بن احمد. (1384). الجامع لأحکام القرآن. چاپ دوم، تحقیق: احمد البردونی و ابراهیم اطفیش، دار الکتب المصریة.
قطبی، زهرا؛ اخوان مقدم، زهره؛ رضایی مقدم، محمد و اخوان طبسی، محمد حسین. (1398). بازشناسی اسلوب بیانی «ما أدراک» در قرآن با کاربرد زبان‌شناسی تاریخی. مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، 25(1)،پیاپی:65، 253-276.  https://dorl.net/dor/20.1001.1.17358701.1398.25.65.13.8
قمی، علی بن ابراهیم. (1404). تفسیر القمی. تصحیح: سید طیب جزائری. مؤسسه دارالکتاب للطباعه و النشر.
کشمیری، محمد انور شاه. (1426). فیض­الباری علی صحیح البخاری. تحقیق: محمد بدر عالم المیرتهی، دار الکتب العلمیة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407). الکافی. چ4، تحقیق: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، دار الکتب الاسلامیة.
گرامی، سیدمحمدهادی. (1397). انگاره علم غیب در فرهنگ و اندیشه متقدم شیعه. در: قرآن پژوهی و تاریخ انگاره‌ها (مجموعه مقالات اولین همایش ملی کاربرد رویکرد تاریخ انگاره در مطالعات قرآنی)، به‌کوشش: حامد خانی (فرهنگ مهروش)، سازمان چاپ و انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران، 195-217.
گرامی، سیدمحمدهادی. (1396 الف). مقدمه‌ای بر تاریخ‌نگاری انگاره‌ای و اندیشه‌ای. دانشگاه امام صادق(ع).
گرامی، سیدمحمدهادی. (1396 ب). نخستین اندیشه­های حدیثی شیعه: رویکردها، گفتمان‌ها، انگاره­ها و جریان‌ها. دانشگاه امام صادق(ع).
مالک بن انس. (1412). الموطأ روایة أبی­مُصعب الزُّهری. تحقیق: بشار عوّاد معروف و محمود خلیل، مؤسسة الرسالة.
مِزّی، عبدالرحمن یوسف بن زکی. (1400). تهذیب الکمال. مؤسسة­الرسالة.
مسلم بن حجاج نیشابوری. (بی‌تا). المسند الصحیح المختصر (صحیح مسلم). دار إحیاء التراث ­العربی.
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 34
فروردین 1405
صفحه 169-190

  • تاریخ دریافت 20 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 11 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 01 خرداد 1403