دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

تبار و اعتبار روایت ترتیب نزول ابن‌عباس به نقل از عطاء خراسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکترای علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران.
چکیده
هدف: فهرست ترتیب نزول قرآن کریم منسوب به ابن‌عباس، به روایت عطاء خراسانی، از جمله فهرست‌های مورد توجه در منابع تفسیر و علوم قرآنی است. بااین‌حال، ابهام‌هایی درباره اعتبار سند و اصالت متن آن وجود دارد؛ از جمله عدم اتصال عطاء خراسانی به ابن‌عباس، نقل این فهرست به‌صورت مقطوع از عطاء و اختلاف در ترتیب برخی سوره‌ها با دیگر روایات ترتیب نزول. پژوهش حاضر با هدف تبارشناسی و اعتبارسنجی این فهرست، درصدد بررسی اصالت آن و ارزیابی میزان اعتبار انتسابش به ابن‌عباس است. روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد تاریخی ـ انتقادی و با بهره‌گیری از روش‌های سنتی و جدید نقد حدیث انجام شده است. بدین منظور، با جست‌وجو در منابع کهن و بررسی نسخه‌های خطی و چاپی آن‌ها، روایات ترتیب نزول قرآن استخراج و از حیث سند و متن با یکدیگر مقایسه شده‌اند. همچنین، اختلافات نسخه‌ای، اعم از سهوی و عمدی، بررسی و شاخصه‌های سندی و متنی مشترک و متمایز روایات شناسایی شده‌اند تا زمینه ارزیابی اعتبار روایت عطاء خراسانی فراهم شود. یافته‌ها: بررسی منابع و نسخه‌های موجود، افزون بر آشکار ساختن اختلافات سندی و متنی میان روایات ترتیب نزول، به شناسایی منابع کهنی برای فهرست عطاء خراسانی انجامیده است که در پژوهش‌های پیشین به آن‌ها اشاره نشده یا مورد مراجعه قرار نگرفته‌اند. مقایسه گزارش‌ها نشان می‌دهد که فهرست موردبحث از حیث انتساب سندی و برخی مؤلفه‌های متنی با ملاحظات جدی مواجه است. به‌ویژه، گسست سند میان عطاء خراسانی و ابن‌عباس و وجود نقل مقطوع این فهرست از عطاء، در ارزیابی انتساب آن به ابن‌عباس اهمیت دارد. نتیجه‌گیری: بر پایه بررسی‌های سندی، متنی و نسخه‌شناختی و با استناد به معیارهای نقد حدیث، انتساب فهرست ترتیب نزول عطاء خراسانی به ابن‌عباس قابل قبول نیست. یافته‌ها حاکی از آن است که عطاء خراسانی نخستین ناقل و منتشرکننده شناخته‌شده این فهرست بوده است؛ بنابراین، شهرت آن به‌عنوان فهرست ابن‌عباس، به‌تنهایی نمی‌تواند اصالت این انتساب را اثبات کند. این نتیجه بر ضرورت بازنگری انتقادی در استناد به این فهرست در مطالعات تاریخ قرآن و علوم قرآنی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Origin and Authenticity of the Hadith on the Order of Revelation Narrated by Ibn ʿAbbās and Transmitted by ʿAṭāʾ Al-Khurāsānī

نویسندگان English

Saeideh Jannesari 1
Amir Ahmadnezhad 2
MohammadAli Mahdavi rad 3
1 PhD in Quran and Hadith sciences, University of Isfahan, Isfahan, Iran. E-mail: jannesari66@gmail.com
2 Associate professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Ahl-al-Bayt Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran. E-mail: ahmadnezhad@ltr.ui.ac.ir
3 Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology, Farabi Branch, University of Tehran, Qom, Iran. E-mail: mahdavirad@ut.ac.ir
چکیده English

The study of the order of Qur'anic revelation, specifically the one attributed to Ibn ʿAbbās and narrated by ʿAṭāʾ Al-Khurāsānī, highlights significant criticisms regarding the authenticity of its chain of references and contents. The research emphasizes the lack of direct connection between ʿAṭāʾ Al-Khurāsānī and Ibn ʿAbbās and notes discrepancies in the order of surahs compared to other narratives. This study evaluates the reliability of ʿAṭāʾ Al-Khurāsānī's list, examining ancient sources and comparing it with other versions. The findings reveal that ʿAṭā's list likely originated from him, not Ibn ʿAbbās. Through traditional and modern hadith criticism methods, it is demonstrated that attributing this list to Ibn ʿAbbās is not credible. The study also identifies previously unmentioned ancient sources for 'Ata's list, providing a comprehensive comparison with other narrations of the order of revelation. This research highlights the need for careful examination of the chain of references and contents of Qur'anic revelation lists to ensure their authenticity and accuracy. The study ultimately concludes that ʿAṭāʾ Al-Khurāsānī was the initial publisher of this list, challenging the widely held belief in its attribution to Ibn ʿAbbās. This analysis contributes to a deeper understanding of the textual history of the Qur'an and the importance of validating the sources of its transmission

کلیدواژه‌ها English

Order of revelation, Ibn Abbas, 'Ata Khurasani&‌rsquo
s narration, Genealogy, Validation
آقایی، سید علی. (1385). تاریخ‌گذاری روایات بر مبنای تحلیل اسناد ـ نقد و بررسی روش‌شناسی خوتیر ینبل. علوم حدیث، 11(3)، 145-168.
آقایی، سید علی. (1389). مواجهه محدثان مسلمان با پدیده رشد وارونه سندها. صحیفه مبین، 16(2)، پیاپی: 48، 175-206.
آذرنوش، آذرتاش. (1386). فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی. نی.
ابن‌ابی‌حاتم رازی، عبدالرحمن بن احمد. . الجرح و التعدیل. دار إحیاء التراث العربی.
ابن‌حبان، محمد. (1393). الثقات. تحت نظارت: محمد عبد‌المعید خان، دائرة المعارف العثمانیة.
ابن‌حبان، محمد. (1396). المجروحین من المحدثین والضعفاء والمتروکین. تحقیق: محمود ابراهیم زاید، دار الوعی.
ابن‌حبان، محمد. (1411). مشاهیر علماء الامصار. تحقیق: مرزوق على ابراهیم، دار الوفاء.
ابن‌سعد، محمد. (1410). طبقات الکبری. تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، دار‌ الکتب ‌العلمیة.
ابن‌ضریس، محمد بن ایوب. (1408). فضایل القرآن وما انزل من القرآن بمکة وما انزل بالمدینة. تحقیق: غزوه بدیر، دار الفکر.
ابن‌عبدالکافی، عمر بن محمد. (1431ق). عدد سور القرآن ـ و آیاته و کلماته و حروفه و تلخیص مکیة من مدنیة. مکتبة الامام البخاری.
ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق. (1417). الفهرست. تحقیق: ابراهیم رمضان، دار المعرفة.
اندرابی، عمر بن محمد. (1423). الایضاح فی القرائات العشر. تحقیق: منی عدنان غنی، رساله دکتری با راهنمایی دکتور غانم قدّوری حمد، عراق، دانشگاه تکریت.
انصاری، حسن. (1381). ملاحظاتی چند درباره میراث برجای مانده کرامیه. کتاب ماه دین، 8(56 و 57)، 69-80.
بخاری، محمد‌ بن اسماعیل. (بی‌تا). التاریخ الکبیر. دار الکتب ‌العلمیة.
بدوی، عبدالرحمن. (1426). دفاع عن القرآن ضد منتقدیه. الدار العالمیة للکتب.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1394). شناخت‌نامه تنزیلی سوره‌های قرآن کریم. مؤسسه تمهید.
جفری، آرتور. (1392). مقدمتان لعلوم القرآن ـ «المبانی» لنظم المعانی. تصحیح: عبدالله اسماعیل الصاوی، مکتبة الخانجی.
حجتی، سید محمدباقر. (1393). پژوهشی در تاریخ قرآن کریم. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حسکانی، عبیدالله بن عبدالله. (1411). شواهد التنزیل لقواعد التنزیل. تحقیق: محمدباقر محمودی، وازرة الثقافة و الارشاد الاسلامی.
دروزه، محمد عزة. (1381). التفسیر الحدیث ـ ترتیب السور حسب النزول‏. دار احیاء الکتب العربیة.
ذهبی، محمد بن احمد. (1405). سیر أعلام النبلاء. تحقیق: شعیب الأرناؤوط، مؤسسة الرسالة.
رازی، فضل بن شاذان. (بی‌تا). المختار من کتاب عدد آی القرآن. تحقیق: محمد بن عبدالله السریع، مرکز التفسیر للدراسات القرآنیة.
رحمتی، محمدکاظم. (1383الف). زین الفتی و مؤلف آن. آیینه پژوهش، 15(4) پیاپی: 88، 37-52.
رحمتی، محمدکاظم. (1383ب). اندرابی و کتاب الایضاح فی القراءات: متنی کهن از کرامیان خراسان. آینه میراث، 7(4)، پیاپی: 27، 17-68.
زنجانی، ابوعبدالله. (1404). تاریخ القرآن. منظمة الاعلام الاسلامی.
زهری، محمد بن مسلم. (1429). الناسخ و المنسوخ فی القرآن الکریم. تحقیق: مصطفی محمد ازهری، دار ابن‌قیم.
سخاوی، علی بن محمد. (۱۴۱0). جمال القراء و کمال الإقراء. تحقیق: عبدالحق عبدالدایم سیف القاضی، مؤسسة الکتب الثقافیة.
سخاوی، علی بن محمد. (۱۴۱۳). جمال القراء و کمال الإقراء. تحقیق: عبد‌الکریم زبیدی، دار البلاغة.
سخاوی، علی بن محمد. (۱۴۱8). جمال القراء و کمال الإقراء. تحقیق: مروان العطیة و محسن خرابة، دار المأمون للتراث.
سزگین، فؤاد. (1991). تاریخ التراث العربی. ترجمه به عربی: محمود فهمی حجازی، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1421). الاتقان فی علوم القرآن. تحقیق: فواز احمد زمرلی، دار الکتب العربی.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1426). الإتقان فی علوم القرآن. تحقیق: مرکز الدراسات القرآنیه، مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1852). الإتقان فی علوم القرآن. تصحیح: محمد سدیدالدین خان و محمد بشیرالدین، باپتیست میشن پرس[1].
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر. (1394). الإتقان فی علوم القرآن. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
طباطبایی، محمدحسین. (1353). قرآن در اسلام. دار الکتب الاسلامیة.
طبرسی، فضل بن حسن. (1408). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تصحیح: هاشم رسولی و فضل‌الله یزدی طباطبایی، دار المعرفة.
 طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۲۶). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. دار العلوم.
عاصمی، احمد بن محمد و محمودی، محمدباقر. (1418). العسل المصفی من تهذیب زین الفتی فی شرح سورة هل أتی. مجمع احیای فرهنگ اسلامی.
عسقلانی، ابن‌حجر احمد بن علی. (1379). فتح الباری شرح صحیح البخاری. تحقیق: محب‌الدین الخطیب، محمد فؤاد عبدالباقی و عبد‌العزیز بن عبد‌الله بن باز، دار المعرفة.
عسقلانی، ابن‌حجر احمد بن علی. (1408). فتح الباری شرح صحیح البخاری. دار الریان.
عسقلانی، ابن‌حجر احمد بن علی. (1421). فتح الباری شرح صحیح البخاری. تحقیق: عبدالقادر الشیبة الحمد، مکتبة الملک فهد الوطنیة.
عسقلانی، ابن‌حجر احمد بن علی. (1421). فتح الباری شرح صحیح البخاری. تحقیق: عبدالباقی، دار السلام.
عسقلانی، ابن‌حجر احمد بن علی. (1325). تهذیب التهذیب. مطبعة دائرة المعارف النظامیة.
عجلی، احمد بن عبدالله. (1405). معرفة الثقات من رجال اهل العلم و الحدیث و من الضعفاء و ذکر مذاهبهم و اخبارهم. تحقیق: عبد‌العلیم عبد‌العظیم البستوی، مکتبة الدار.
ماوردی، علی بن محمد. (بی‌تا). النکت و العیون. مراجعه و تعلیق: عبدالرحیم، سید بن عبدالمقصود، دار الکتب العلمیة.
مجلسی، محمدباقر. (1403). بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار. تحقیق: سیدابراهیم میانجی و محمدباقر بهبودی، دار احیاء التراث.
معرفت، محمدهادی. (1379). تفسیر و مفسران. التمهید.
معرفت، محمدهادی. (1388). التمهید فی علوم القرآن. التمهید.
نزال، عمران سمیح. (1427). الوحدة التاریخیة للسور القرآنیة. دار القراء.
نحاس، احمد بن محمد. (بی‌تا). الناسخ والمنسوخ. تحقیق: محمد بن علی ادفوی، مؤسسة الکتب الثقافیة.
نکونام، جعفر. (1380). درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن. هستی نما.
یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب. (بی‌تا). التاریخ. دار صادر.
نسخ خطی
ابن‌ندیم، ابوالفرج محمد بن اسحاق. الفهرست. نسخه خطی کتابخانه چستربیتی، شماره نسخه: ۳۳۱۵ Ar، تاریخ کتابت: حداکثر 824ق، ایرلند.
ابن‌ندیم، ابوالفرج محمد بن اسحاق. الفهرست. نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه، شماره نسخه: 4457 Arabe، پاریس.
ابن‌ندیم، ابوالفرج محمد بن اسحاق. الفهرست. نسخه خطی سازمان اسناد و کتابخانه ملی، شماره نسخه: 1256789، تاریخ کتابت: 1338ق، تهران.
أندرابی، احمد‌بن ابی‌عمر. الإیضاح فی القراءات العشر. تصویر تک نسخه خطی  کتابخانه بخش تحقیقاتت شرقی وابسته به دانشگاه استانبول، شماره نسخه: 1350A.Y، تاریخ کتابت: 566ق.
زهری. محمد بن مسلم، کتاب فیه الناسخ والمنسوخ للزهری (در یک جلد با تنزیل القرآن بمکة والمدینة). نسخه خطی کتابخانه دانشگاه پرینستون، بخش نسخ اسلامی، شماره نسخه: Garrett no. 228Y، تاریخ کتابت: قرن هفتم، ایالات متحده (نیوجرسی).
سیوطی، عبد الرحمن. الاتقان. نسخه خطی اول، نسخه خطی کتابخانه دانشگاه پرینستون، بخش نسخ اسلامی، شماره نسخه: Garrett no. 1232Y، تاریخ کتابت: 878ق، ایالات متحده (نیوجرسی).
سیوطی، عبد الرحمن. الاتقان. نسخه خطی دوم، تاریخ کتابت: 885 ق، مخطوطات جامعه النجاح، نابلس.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (1368). مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار. مرکز انتشار نسخ خطی- با همکاری کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج1، تهران.
المبانی لنظم المعانی. تصویر تک نسخه خطی کتابخانه برلین.
زین الفتی فی شرح سورة هل أتی. تصویر نسخه کهن  در کتابخانه بیهار (ایالت بیهار، هند)، تاریخ کتابت: احتمالا 1114 یا 1271ق.
زین الفتی فی شرح سورة هل أتی. تصویر نسخه خطی دوم، رقم فیلم: 2499 در مرکز احیاء التراث الاسلامی.
[1]. BAPTIST MISSION PRESS

  • تاریخ دریافت 20 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 08 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 30 اردیبهشت 1404