دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

تأملی در معنای عبارت «اضربوهن» در آیه 34 سوره نساء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سهیلا پیروزفر 1
سیده فرشته مظفری 2
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
10.30512/kq.2025.21629.3881
چکیده
هدف: آیه 34 سوره نساء از جمله آیاتی است که نگرش‌های متفاوتی در باره آن توسط فقها و مفسران و سایر قرآن‌پژوهان و در نگرش فمنیست‌های مسلمان بازنگری در آن ضروری دانسته ‌شده ‌است. تحقیق حاضر به دنبال ارائه تفسیری جدید و جامع از عبارت «اضربوهن» در آیه 34 سوره نساء است که بتواند شبهات موجود را برطرف کند. از جمله این که تعبیر اضربوهن در معنای زدن زنان به دلیل ترس از نشوز احتمالی خشونت و ظلم است که قبیح دانسته می‌شود. روش پژوهش: این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی تلاش کرده نظریات گوناگون پیرامون معنای عبارت اضربوهن در آیه را احصا و ارزیابی نماید. یافته‌ها: پنج نظریۀ موضع‌گیری علنی، ضرب فیزیکی در صورت تحقق نشوز، نسخ تدریجی احکام جاهلیت؛ در سختی و تنگنا قرار دادن و درمان مازوخیسم ارزیابی شده‌ و تبیین گردید و نقدهای متعددی با بهره‌گیری از ادله نقلی و عقلی بر هر یک از این دیدگاه‌ها مطرح شده‌است. در مقاله حاضر روایات مشهور در این موضوع از جمله روایات اسباب نزول، ارزیابی شد. خداوند متعال نظام خانواده را بر معیار سکونت و آرامش و تقوی قرارداده‌است. برخی از دیدگاه های مطرح با این نظام ناهماهنگ به نظر می‌رسد. از این‌رو نگارند‌گان این سطور احتمال حذف به قرینه لفظی و ایجاز و به‌کارگیری صنعت احتباک در آیه مزبور را دقیق‌تر دانسته‌اند. نتیجه‌گیری: در این آیه، صنعت احتباک -حذف تقابلی- رخ داده و عبارت «فی‌المضاجع» به علت ذکر در جمله قبل، درعبارت «واضربوهن» تکرار نشده‌است و تقدیر آیه چنین‌است: «واهجروهن فی المضاجع واضربوهن فی المضاجع». در آثار لغوی و استعمالات عربی تعدّی ماده ضرب با حرف جرّ «فی»، معنای آن را به حرکت‌کردن از مضجع و ترک‌گفتن آن تغییرمی‌دهد. معنای «حرکت و ترک ظرف مکانی و زمانی خاص» را آثار لغوی نیز تأیید می‌کنند و اشکالات دیدگاه‌های دیگر را ندارد.
کلیدواژه‌ها
احتباک
اضربوهن
نشوز
تنبیه بدنی زن
آیه 34 سوره نساء
ضرب
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Examination of the Meaning of 'Idribuhunna' in Verse 34 of Surah Al-Nisa

نویسندگان English

Soheila Pirouzfar 1
sayyedeh fereshteh Mozaffari 2
1 Associate professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Iran.
2 PhD student, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Razavi University, Mashhad, Iran.
چکیده English

The present research seeks to offer a novel and comprehensive interpretation of the term "idribuhunna" (اضربوهن) that resolves the existing ambiguities surrounding it. Employing a descriptive-analytical approach, this article examines and evaluates various interpretations of the term "idribuhunna" in verse 34 of Surah An-Nisa. Six theories were assessed, including public reprimand, physical striking in cases of nushuz (disobedience), the gradual abrogation of pre-Islamic rulings, and the treatment of masochism. It was determined that these theories are subject to significant criticisms. Furthermore, prominent narrations related to this topic, including those concerning the context of revelation (asbab al-nuzul), were analyzed. The authors suggest that the omission of certain words in the verse is due to linguistic context (qarina lafziyya) and brevity (ijaz), which they consider a more accurate explanation. The verse employs the rhetorical device of ihtibak (concealment), where the phrase "fi al-madaji'" (in the beds) is not repeated in the clause "wa-idribuhunna" (and strike them) because it was mentioned in the preceding clause. The implied meaning of the verse is "wa-ahjuruhunna fi al-madaji' wa-idribuhunna fi al-madaji'" (avoid them in the beds and move away from them in the beds). The use of the preposition "fi" (in) with the verb "daraba" (to strike) shifts its meaning to "moving away from" or "leaving the bed". Thus, the verse does not advocate physical harm but rather emphasizes emotional and physical distancing as a disciplinary measure.

کلیدواژه‌ها English

Iḥtibāk
Waḍribūhunna
Nushūz
Physical punishment of women
Verse 34 of Surah An-Nisa
ـ قرآن کریم. ترجمه مشکینی، انصاریان ، قرائتی، مکارم شیرازی
ـ نهج ‌البلاغه.
آلوسی، محمود. (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن و السبع المثانی. دار الکتب العلمیة.
ابن عاشور، محمد بن طاهر. (1420). التحریر و التنویر. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن فارس. احمد بن فارس. (1399). معجم مقاییس اللغة. دار الفکر.
ابن ماجه، محمد بن یزید. (1430). سنن ابن ماجه. دار الرسالة العالمیة.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1430). لسان العرب. دار الرسالة العالمیة.
امین اصفهانی، سیده نصرت. (1361). مخزن العرفان. نهضت زنان مسلمان.
انجمن روان‌پزشکی آمریکا (۱۳۹۴). راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM‑5). ترجمهٔ یحیی سیدمحمدی. تهران: انتشارات روان
بابایی، علی‌اکبر. (1381). مکاتب تفسیری. مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1422). صحیح البخاری. دار الطوق النجاة.
پیروزفر، سهیلا و  هدایت‌زاده، محمدصادق؛(1399). نگرش فمینیستی عزیزه الحبری به آیات قرآن با تأکید بر مسئله ضرب زنان. فصلنامه کتاب قیم، پیاپی: 22، صص91-113. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22516026.1399.10.22.5.8
تمیمی­آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1410). غرر الکلم و درر الحکم. دار الکتب الاسلامی.
جرجانی، علی بن محمد. (1370). التعریفات. ناصرخسرو.
خوئی، ابوالقاسم. (بی‌تا). البیان فی تفسیر القرآن. مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی.
درویش، محیی ‌الدین. (1400). إعراب القرآن و بیانه. دار الإرشاد.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). المفردات فی غریب القرآن. دار القلم.
زرکشی، محمد بن عبدلله. (1410). البرهان فی علوم القرآن. دار المعرفة.
سیوطی، عبد الرحمن بن ابی بکر. (1394). الإتقان فی علوم القرآن. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
سیوطی، جلال الدین بن ابی بکر. (بی‌تا). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. دار الفکر.
شحرور، محمد. (1990). الکتاب و القرآن: قراءة معاصرة.بیروت؛ شرکه المطبوعات و النشر.
شعراوی، محمد متولی. (1997). تفسیر الشعراوی. مطابع أخبار الیوم.
شهید ثانی، زین ­الدین. (1413). مسالک الأفهام. مؤسسة معارف الاسلامیة.
صدوق، محمد بن علی. (1413). کتاب من لا یحضره الفقیه. دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1971). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1415). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبری، محمد بن جریر. (1422). جامع البیان عن تأویل آی القرآن. دار هجر.
طوسی، محمد بن حسن. (1396). الخلاف. مؤسسة النشر الاسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1387). المبسوط فی فقه الامامیة. المکتبة المرتضویة.
عکّ، خالد بن عبدالرحمن. (1415). تسهیل الوصول الی معرفة أسباب النزول. دار المعرفة.
فاضل لنکرانی. (1423). تفصیل الشریعة. مرکز فقه الائمة الأطهار(ع).
فاضل هندی. (1416). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. مؤسسة النشر الاسلامی.
فتاحی­زاده، فتحیه؛ حسین نتاج، ناهید و طاهری، سارا. (1400). رویکردی ریشه­شناختی به واژه قرآنی «ضرب». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 5(1)، پیاپی: 17، 131-160. https://doi.org/10.22034/isqs.2021.5761
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409). کتاب العین. دار الهجرة.
قمی، علی ­بن ابراهیم. (1404). تفسیر القمی. دار الکتاب.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1403). بحارالانوار. دار احیاء التراث العربی.
مسلم. (بی‌تا). صحیح مسلم. دار احیاء التراث العربی.
مصطفوی، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی. (1378). یادداشت‌ها. صدرا.
معرفت، محمدهادى. (1388). شبهات و ردود حول القرآن الکریم. انتشارات ذوی القربی.
معرفت، محمدهادى. (1433). التمهید فی علوم القرآن. مؤسسة النشر الاسلامی.
مغنیه، محمدجواد. (1424). تفسیر الکاشف. دار الکتب الإسلامیة.
مفید، محمد بن محمد. (1413). المقنعة. کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. دار الکتب الاسلامیة.
نوری، حسین. (1408).مستدرک الوسائل. مؤسسة آل البیت(ع).
ویسی، محمود و شریعتی، حامد. (1401). ضرب زنان در فرهنگ قرآنی به معنای ترک؛ دلایل و مستندات. مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذهب، 5(2)، 177-152. https://doi.org/10.22034/mfu.2022.62608

  • تاریخ دریافت 24 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 08 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 13 اردیبهشت 1404