دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

بازشناسی راویان کیسانی در میراث حدیث شیعه؛ بررسی موردی علی بن حَزَوَّر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
10.30512/kq.2025.21747.3904
چکیده
هدف: کیسانیه از اولین انشعابات شیعی بود که پس از قیام مختار شکل گرفت. آنها که از امامت و رهبری محمد بن حنفیه جانب‌داری می‌کردند، پس از وفات ابن حنفیه به گروه‌های مختلفی تقسیم شدند. طیف‌های متعدد کیسانیه، از غالیان گرفته تا شیعیان سیاسی، تا نیمه‌های قرن دوم در جامعه شیعی حضور پر رنگی داشتند و اندک‌اندک در جریان‌های بعدی هضم شده و از بین رفتند. این پژوهش در پی بازشناسی اویان کیسانی‌مسلک و تحلیل و بررسی روایات آنها در میراث روایی شیعه و اهل سنت است.
روش: این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی تدوین شده است.
یافته‌ها: حیان سراج، ابوخالد کابلی، مرقع اسدی، ابو عبد الله جدلی و ابو طفیل از راویان کیسانی در روایات امامیه هستند. علی بن حَزَوَّر متهم به تفکرات کیسانی است، از اساتید کیسانی‌مسلکی مانند محمد بن بشر بهره برده و در منابع امامیه، روایاتی مرتبط با باورهای کیسانیه از او منتشر شده است.
نتایج: برخی از راویان کیسانی مسلک در میراث روایی امامیه حضور دارند. روایات این راویان گاهی متاثر از باورهای فرقه ای آنان است و لازم است با احتیاط بیشتری با این روایات برخورد شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Identifying Kaysānite Narrators in the Ḥadīth Heritage of Shia Islam: A Case Study of Alī ibn Ḥazawwar

نویسنده English

esmail esbati
Assistant professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
چکیده English

The Kaysāniyya (Kaysanites) were among the earliest Shia sects to emerge following the uprising of al-Mukhtār al-Thaqafī. Advocating for the imamate and leadership of Muammad ibn al-anafiyya, they parted into various groups after his death. The diversity of Kaysānites, ranging from extremists (ghulāt) to political Shia, maintained a significant presence in the Shia community until the mid-2nd/8th century, gradually being absorbed by subsequent movements and fading away.This research aims to identify and analyze Kaysānite-leaning narrators and their hadiths within the Shia and Sunni adīth heritage.The article employs a descriptive-analytical method. It is found that ayyān al-Sarrāj, Abū Khālid al-Kābulī, Muraqqiʿ al-Asadī, Abū ʿAbd Allāh al-Jadalī, and Abū ufayl are among the Kaysānite narrators as mentioned in Imāmī reports. Alī ibn azawwar is accused of Kaysānite beliefs, studied under Kaysānite-inclined teachers such as Muammad ibn Bishr, and narrations related to Kaysānite doctrines are attributed to him in Imāmī sources. As a conclusion, several Kaysānite-leaning narrators are present within the Imāmī narrative heritage. The hadiths of these transmitters are sometimes influenced by their sectarian beliefs, necessitating a more cautious approach when dealing with such reports.

کلیدواژه‌ها English

Kaysāniyya (Kaysanites), "> Muḥammad ibn al-Ḥanfiyya, "> Alī ibn Ḥazawwar,Kaysānite Narrators
ابن ابی الدنیا، عبدالله بن محمد. (بی‌تا). الاخوان. تحقیق: محمد عبد الرحمن طوالبة، دار الاعتصام.
ابن ابی شیبه، عبد الله بن محمد. (1409). المصنف. دار الفکر.
ابن حبان بستی، محمد. (بی‌تا). کتاب المجروحین. تحقیق: محمود ابراهیم زاید.
ابن حبان بستی، محمد. (1393). کتاب الثقات. دائرة المعارف العثمانیة.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1995). تقریب التهذیب. دار الکتب العلمیة.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1404). تهذیب التهذیب. دار الفکر.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1390). لسان المیزان. مؤسسة الأعلمی.
ابن داود. تقی بن حسن. (1392). کتاب الرجال. مطبعة الحیدریة.
ابن سعد، محمد. (بی‌تا). الطبقات الکبری. دار صادر.
ابن شاهین، عمر بن احمد. (بی‌تا). ناسخ الحدیث و منسوخه. تحقیق: کریمه بنت علی.    
ابن عدی، عبدالله. (1409). الکامل. دار الفکر.
ابن عدیم، عمر بن احمد عقیلی حلبی. (1407). بغیة الطلب فی تاریخ حلب. تحقیق: سهیل زکار، موسسه البلاغ.
ابن عساکر دمشقی، علی بن حسن. (1415). تاریخ مدینة دمشق. تحقیق: علی شیری، دار الفکر.
ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل. (1408). البدایة و النهایة. دار احیاء التراث العربی.
ابن ماجه قزوینی، محمد بن یزید. (بی‌تا). سنن ابن ماجه. تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، دار الفکر.
ابن ماکولا، علی بن هبة الله. (بی‌تا). اکمال الکمال. دار احیاء التراث العربی.
ابن معین، یحیی. (بی‌تا). تاریخ ابن معین روایت عباس بن محمد بن حاتم دوری. دار القلم.
ابو الصلاح حلبی، تقی بن نجم. (1417). تقریب المعارف. نشر محقق.
ابو یعلی موصلی، احمد بن علی. (بی‌تا). مسند ابی یعلی الموصلی. دار المأمون.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. (1385). مقاتل الطالبیین. مکتبة الحیدریة.
 اثباتی، اسماعیل. (1403). انقراض کیسانیه و گرایش به امامیه؛ نقدی بر دیدگاه‌های وداد القاضی دربارۀ تعاملات امامیه و کیسانیه. جستارهایی در فلسفه و کلام، 56 (1)، 33-52. doi: 10.22067/epk.2024.79137.1180
اردبیلی، محمد بن علی. (بی‌تا). جامع الرواة. مکتبة المحمدی.
اشعری، علی‌ بن اسماعیل. (1400). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین. چ3، تصحیح: هلموت ریتر، وسبادن - فرانزشتایز .
بخاری، محمد بن اسماعیل. )1406). التاریخ الصغیر. تحقیق: محمود ابراهیم زاید، دار المعرفة.
بلاذری، احمد بن یحیی. )1959) .انساب الاشراف. تحقیق: محمد حمید الله، دار المعارف.
بهرامی، روح الله. )1394). کیسانیه، جریان‌های فکری و تکاپوهای سیاسی (تاملاتی جدید در باب زوال امویان و برآمدن عباسیان). پژوهشکده تاریخ اسلام.
تفرشی، مصطفى بن حسین. (1418). نقد الرجال. مؤسسه آل البیت(ع).
ثعلبی، احمد بن محمد. (1422). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن ( تفسیر الثعلبی ). تحقیق: ابن عاشور، دار إحیاء التراث العربی.
جصاص، احمد بن علی. (1415). احکام القرآن. دار الکتب العلمیة.
حاکم حسکانی، عبیدالله‌بن عبدالله‌بن احمد. (1411). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الایات النازله فی اهل البیت (ص). تحقیق: محمدباقر محمودی، مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. (بی‌تا). المستدرک علی الصحیحین. دار المعرفة.
خزاز قمی، علی بن محمد. (1401). کفایة الاثر. تحقیق: سید عبد اللطیف حسینی، بیدار.
خوارزمی، موفق بن احمد. (1411). المناقب. مؤسسه انتشارات اسلامی.
خصیبی، حسین بن حمدان. (1991). الهدایة الکبری. البلاغ.
خویی، سید ابوالقاسم. (1413). معجم رجال الحدیث. چ5، بی‌نا.
ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد. (1407). تاریخ الإسلام. تحقیق: عمر عبد السلام تدمرى، دار الکتاب العربی.
ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد. (1382). میزان الإعتدال. تحقیق: علی محمد البجاوی، دار المعرفة.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد. (1408). الأنساب. تحقیق: عبد الله عمر البارودی، دار الجنان.
سید ابن طاووس، علی بن موسی. (1413). الیقین . تحقیق: اسماعیل انصاری، دار الکتاب.
سید علوی، سید ابراهیم. (1394). کیسانیه، حقیقت یا افسانه (فرقه‌هایی منسوب به مختار ثقفی). بین الملل.
شوشتری، محمد تقی. (1419). قاموس الرجال. مؤسسه نشر اسلامی.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (بی‌تا‌تاتا). التوحید، تصحیح وتعلیق: سید هاشم حسینی تهرانی، قم، مؤسسة نشر اسلامی، بی تا.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1338). معانی الاخبار. تصحیح: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1362). کمال الدین و تمام النعمة. تصحیح: علی اکبر غفاری، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
الطباطبایی، السید عبدالعزیز. (1408). مقتل أمیر المؤمنین علیه السلام لابن ابی الدنیا(معرفی و نقد). تراثنا(12).77 - 133.
طبری آملی، محمد بن ابی القاسم. (1420). بشارة المصطفی لشیعة المرتضی. انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
طبری آملی صغیر، محمد بن جریر. (منسوب). (1413). دلائل الامامة. مؤسسة البعثة.
طبری آملی کبیر، محمد بن جریر. (1415). المسترشد. تحقیق: احمد محمودی، کوشانپور.
طبری، محمد بن جریر. (1403). تاریخ الأمم و الملوک. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن. (1411). الغیبة. تحقیق: عباد الله طهرانی و علی احمد ناصح، مؤسسه معارف اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1414). الأمالی. تحقیق: مؤسسۀ بعثت، دار الثقافة.
طوسی، محمد بن حسن. (1364). تهذیب الاحکام. دار الکتب الاسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (1415). رجال الطوسی. تحقیق: جواد قیومی، مؤسسة النشر الإسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. )1404). اختیار معرفة الرجال. تصحیح: میر داماد استرابادی، تحقیق: سید مهدی رجائی، مؤسسة آل البیت(ع).
عباسی، علی اکبر. (1397). نقدی بر کتاب کیسانیه (تاریخ، ادبیات). پژوهشنامه ‌انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 18 (10)، 215- 236.
عقیلی، محمد بن عمرو. (1418). الضعفاء الکبیر. چ2، تحقیق: عبدالمعطی امین قلعجی، دار الکتب العلمیة.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1417). خلاصة الاقوال. تحقیق: جواد قیومی، الفقاهة.
عمرو بن ابی عاصم. (1413). کتاب السنة. تحقیق: محمد ناصر الدین الألبانی، مکتب الإسلامی.
علوی عمری نسابه، علی بن محمد. (1409). المجدی فی أنساب الطالبین. تحقیق: احمد مهدوی دامغانی، کتابخانه آیة الله مرعشی(ره).
فرات بن ابراهیم کوفی. (1410). تفسیر فرات الکوفی. تحقیق: محمدکاظم محمودی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
فرمانیان، مهدی. (1387). آشنایی با فرق تشیع. مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
القاضی، وداد. (1974). الکیسانیة فی الادب و التاریخ. دار الثقافة.
قاضی نعمان مغربی، نعمان بن محمد. (1414). شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار. چ2، تحقیق: سید محمد حسینی جلالی، اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363). الکافی. چ5، تصحیح: علی اکبر غفاری، دار الکتب الاسلامیة.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1403). بحار الانوار. چ2، دارالوفاء.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1404). مرآة العقول. دار الکتب الاسلامیة.
محمد بن سلیمان کوفی. (1412). مناقب امیر‌المومنین علیه السلام. تحقیق: محمدباقر محمودی، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة.
 محمد طاهر قمی. (1418). الأربعین فی إمامة الأئمة الطاهرین. محقق.
مزی، یوسف. (1406). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال. تحقیق: بشار عواد معروف، مؤسسة الرسالة.
مشکور، محمدجواد. (1372). فرهنگ فرق. چ2، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
مفید، محمد بن محمد. (1414). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. مؤسسه آل البیت(ع).
مفید، محمد بن محمد. (بی‌تا). الجمل و النصرة فی حرب البصرة. کتابخانه داوری.
مفید، محمد بن محمد. (1414 الف). الأمالی. چ2، تحقیق: حسین استاد ولی و علی اکبر غفاری، دار المفید.
مفید، محمد بن محمد. (1414 ب). الکافئة فی ابطال توبة الخاطئة. تحقیق: علی اکبر زمانی نژاد، دار المفید.
منقری، نصر بن مزاحم. (1403). وقعة صفین. مکتبة آیة الله العظمى المرعشی النجفی(ره).
نجاشی، احمد بن علی. (1416). رجال النجاشی. تحقیق: موسی شبیری زنجانی، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
نعمانی، محمد بن ابراهیم. (1422). کتاب الغیبة. تحقیق: فارس حسون، انوار الهدى.
نعمانی، محمد بن ابراهیم. (1376). کتاب الغیبة. ترجمه: محمد جواد غفاری، صدوق.
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 34
فروردین 1405
صفحه 289-309

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 19 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 30 آذر 1403