دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

دوگانگی گفتار و عمل در آیه ۴۴ سوره بقره: تحلیل معناشناختی ـ ساختاری و خوانشی میان‌رشته‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.30512/kq.2026.23081.4172
چکیده
مسئله شکاف میان گفتار اخلاقی و رفتار عملی، همواره یکی از پرسش‌های اصلی در اخلاق فردی و اجتماعی بوده است. آیه ۴۴ سوره بقره با پرسش تکان‌دهنده خود، این دوگانگی را در برابر مخاطب قرار می‌دهد. این پژوهش می‌کوشد با اتکا بر ساختار درونی آیه و در پرتو سنت تفسیری، الگویی برای تحلیل این شکاف به دست دهد. بدین منظور، سه مفهوم کانونی «امر به برّ»، «نسیان نفس» و «تلاوت کتاب» با روش تحلیل معناشناختی و بر اساس اصل «جریان المعنی» در تفاسیر گوناگون، از متقدمانی چون طبری و فخر رازی تا مفسران معاصری مانند ابن‌عاشور و صادقی تهرانی، واکاوی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «نسیان نفس» در دستگاه معنایی آیه، نه یک فراموشی منفعل، بلکه نوعی چشم‌پوشی و اعراض آگاهانه از الزامات دانسته‌های اخلاقی است. این دریافت تفسیری، زمینه گفت‌وگویی میان‌رشته‌ای با مفهوم «ناهماهنگی شناختی» در روان‌شناسی اجتماعی (بویژه در آرای آرونسون و باتسون) را فراهم می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه فرد برای گریز از تنش شناختی، از خود بیگانه می‌شود. مقاله بر خلاف نگاه‌های تک‌بعدی، پیامدهای این گسست وجودی را در سه سطح فردی (ازخودبیگانگی اخلاقی)، ارتباطی (تضاد میان نقش تعلیم‌دهنده و عامل) و نهادی (فروپاشی اعتماد در ساختار دینی) ترسیم کرده و در نهایت، مفهوم قرآنی «انسجام وجودی» را به‌عنوان معیاری یک‌پارچه برای سنجش هم‌ترازی «دانستن»، «گفتن» و «عمل کردن» پیشنهاد می‌نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Discrepancy Between Word and Deed in Qur’an 2:44: A Semantic–Structural Analysis and an Interdisciplinary Reading

نویسنده English

nabi alah sadrifar
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

The chasm between ethical speech and practical conduct is a perennial issue. Verse 44 of Sūrat al-Baqarah starkly confronts this duality. This study, grounded in the verse’s internal structure and the exegetical tradition, employs semantic analysis to examine its three core concepts: “enjoining good,” “forgetting the self,” and “reciting the Scripture.” It argues that “forgetting the self” denotes not passive lapse but conscious disregard of one’s moral knowledge—an insight that bridges to the psychological concept of cognitive dissonance (Aronson, Batson). The paper further outlines the ramifications of this split across individual, relational, and institutional spheres, culminating in the Quranic criterion of “existential coherence” for aligning knowledge, speech, and action.

کلیدواژه‌ها English

Hypocrisy
Qur’an 2:44
Self-forgetting
Semantic Analysis
Cognitive Dissonance
Existential Coherence
Islamic Exegesis

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 25 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 22 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 21 مهر 1405