دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

سازوکار قرآن در نهادینه‌سازی باور به توحید بر اساس مطالعه تنزیلی- موضوعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
هدف: پژوهش حاضر در پی تبیین سازوکار قرآن کریم در نهادینه‌سازی باور به توحید در ذهن و جان اعراب مشرک عصر نزول است. این هدف با تحلیل روش‌شناسی قرآن و بررسی آیات مرتبط با خداشناسی برای کشف روند تدریجی شکل‌گیری توحید دنبال شده است.
روش پژوهش: پژوهش با رویکرد تفسیر تنزیلی ـ موضوعی و روش تحلیلی ـ توصیفی انجام شد. آیات مربوط به توحید بر اساس ترتیب نزول استخراج و گزاره‌های محوری پیرامون روش‌ها و ابزارهای قرآنی تحلیل گردید تا مراحل تدریجی اثرگذاری قرآن در تثبیت و تعمیق باور توحید آشکار شود.
یافته‌ها: قرآن برای نهادینه‌سازی توحید از راهبردی سه‌مرحله‌ای بهره برده است: میان روش‌ها و ابزارهای به‌کار رفته در هر مرحله، با محتوای آیات در آن مرحله تناسب و هماهنگی معناداری وجود دارد. قرآن در اولین مرحله، در نخستین سور مکی، با استفاده از ابزار انگیزشی، عموم جامعه را به باور توحید ترغیب نموده است. در مرحله دوم و با شکل‌گیری نخستین جامعه ایمانی و افزایش مقاومت مشرکان در برابر این گروه، با ارائه روش‌های استدلالی و شواهد و براهین، از ابزار شناختی در جهت اثبات باور توحید استفاده کرده و در مرحله سوم، مقارن با دوران مدنی و تشکیل حکومت اسلامی، با بهره‌گیری از ابزار رفتاری و از طریق تشریع احکام و عوامل رفتارساز در جهت عملیاتی‌کردن و نهادینه‌سازی باور توحید گام برداشته است.
نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر روشن می‌سازد که نهادینه‌سازی باور به توحید در قرآن کریم، فرآیندی تدریجی و هدفمند است که از انگیزه‌بخشی عاطفی آغاز می‌شود، با استدلال و تعمیق شناخت ادامه می‌یابد و نهایتاً، در قالب نظام رفتاری و تشریعی تحقق عینی پیدا می‌کند. این سازوکار چندمرحله‌ای نشان از جامعیت روش تربیتی قرآن دارد که از انگیزش، شناخت و عمل به‌صورت هماهنگ برای تحول فکری و ایمانی جامعه بهره می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Qur’anic Mechanism for Institutionalizing the Belief in Monotheism: A Tanzili –Thematic study

نویسندگان English

narges ghasemi firooz abadi 1
seyyedeh vahjdeh rahimi 2
1 Assistant professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Meybod University, Meybod, Iran. Email: n.ghasemi@meybod.ac.ir
2 Assistant professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Qom University, Qom, Iran. Email: svrahimi@yahoo.com
چکیده English

The aim of the present study is to explain the mechanism of the Holy Qur’an in institutionalizing the belief in monotheism within the minds and hearts of the polytheist Arabs of the era of revelation. This objective is pursued through analyzing the Qur’an’s methodological framework and examining the verses related to theology in order to unveil the gradual process of forming monotheistic beliefs.
The study was conducted using the tanzili-thematic exegesis approach and an analytical-descriptive method. The verses related to monotheism were extracted based on their chronological order of revelation, and the key propositions concerning Qur’anic methods and instruments were analyzed to reveal the gradual stages of the Qur’an’s influence in establishing and deepening monotheistic faith.
The results indicate that the Qur’an employed a three stage strategy for institutionalizing monotheism. There is a meaningful consistency between the methods and instruments used in each stage and the thematic content of the revealed verses. In the first stage, through the early Meccan chapters, the Qur’an used motivational tools to encourage the general public toward monotheism. In the second stage, with the formation of the first faith community and the increasing resistance of the polytheists against it, rational methods, proofs, and arguments were applied as cognitive instruments to affirm monotheism. In the third stage, coinciding with the Medinan period and the establishment of the Islamic state, the Qur’an utilized behavioral instruments; through the legislation of regulations and behavior forming factors, it tried to operationalize and institutionalize the belief in monotheism.
The present study reveals that the institutionalization of monotheistic faith in the Qur’an is a gradual and purposeful process that begins with emotional motivation, continues through reasoning and cognitive deepening, and ultimately becomes actualized in behavioral and legislative structures. This multi stage mechanism reflects the comprehensiveness of the Qur’anic educational method, which harmoniously integrates motivation, cognition, and action to achieve spiritual and intellectual transformation within the society.

کلیدواژه‌ها English

Holy Qur&rsquo
an, Belief in monotheism, Institutionalization, Motivational instruments, Cognitive instruments, Behavioral instruments
ـ قرآن کریم. ترجمه: محمدمهدی فولادوند. (1418). دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
ابن بابویه، محمد بن علی. (بی‌تا). التوحید. تحقیق: سیدهاشم حسینی. دفتر انتشارات اسلامی.
ابن عاشور، محمد بن طاهر. (1420). تفسیر التحریر و التنویر. مؤسسة التاریخ العرب.
ابن فارس، احمد. (1399). معجم مقاییس اللغة. تحقیق: عبدالسلام هارون. دار الفکر.
بهجت‌پور، عبد الکریم. (1392). تفسیر تنزیلی (به ترتیب نزول)؛ مبانی، اصول، قواعد و فواید. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه دینی.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1407). الصحاح. به کوشش احمد عبدالغقور عطار. دار العلم للملایین.
حفنى، عبدالمنعم. (2004). موسوعة القرآن العظیم. مدبول­.
خامه­گر، محمد. (1392). ساختار سوره­های قرآن کریم. نشرا.
رحیمی، سیده وحیده؛ قاسمی فیروزآبادی، نرگس و رحمان ستایش، محمدکاظم. (1400). فرایند گذار از بت­پرستی به توحید در قرآن. تحقیقات علوم قرآن و حدیث. 18(2)، پیاپی: 50، 123-155. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.33520.2999
زرکشی، محمد بن بهادر. (1410). البرهان فی علوم القرآن. دار المعرفة.
ساروخانی، باقر. (1386). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1421). مفاهیم القرآن. مؤسسة الإمام الصادق(ع).
سلیمی، هادی. (1389). تفسیر تحلیلی گزاره‌های اقتصادی در ترتیب نزول قرآن کریم. رساله دکتری. گروه علوم قرآن و حدیث. دانشکده الهیات و معارف اهل بیت(ع). دانشگاه اصفهان.
سیف، علی اکبر. (1396). روانشناسی پرورشی نوین. دوران.
شریف، عدنان. (2000). من علم النفس القرآنی. دار العلم للملایین.
صانعی‌پور، محمدحسن. (1390). مبانی تحلیل کارگفتی در قرآن کریم. دانشگاه امام صادق(ع).
طباطبایی، محمدحسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طیاری­نژاد، رامین؛ اخوان مقدم، زهره و منصوری، زهرا. (1399). واکاوی عوامل ایمان­ناپذیری اقوام از دیدگاه قرآن کریم با روش تحلیل محتوای مضمونی. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 17(4)، 143-173. https://doi.org/10.22051/tqh.2020.29188.2687
عسکری، حسن بن عبدالله. (1412). معجم الفروق اللغویة. مؤسسة النشر الاسلامی.
علوی، یحیی بن حمزه. (1423). الطراز لأسرار البلاغة و علوم حقائق الإعجاز. العنصریة.
عمید، حسن. (1364). فرهنگ عمید. امیر کبیر.
فراهیدی، خلیل. (1409). العین. تحقیق: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. هجرت.
فضل الله، محمدحسین. (1419). من وحی القرآن. دار الملاک.
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی. (1418). الصافی. مکتبة الصدر.
قاسمی، حمید محمد. (1390). رویارویی صحنه­ها در قرآن. بوستان کتاب.
کامیابی، محمدمهدی؛ طارمی‌راد، حسن و خالقیان، فضل الله. (1397). تأملی در معناشناسی واژه «اسوه» در قرآن و حدیث. علوم حدیث، 23(2)، 33-59.
کرمانی، محمود بن حمزه. (بی‌تا). اسرار التکرار فی القرآن. به کوشش: عبدالقادر احمد عطاء. دار الفضیلة.
مشکین­فام، بتول و رحیمی، معصومه. (1398). نقش تکرار در انسجام­بخشی به سوره هود با تکیه بر الگوی هالیدی و حسن. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 16(4)، 165-200. https://doi.org/10.22051/tqh.2020.25311.2404
معرفت، محمدهادی. (1428). التمهید فی علوم القرآن. التمهید.
مغنیه، محمدجواد. (1425). التفسیر المبین. دار الکتاب الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1386). پیام قرآن. دار الکتب الاسلامیة.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. دار الکتب الاسلامیة.
میرصانعی، سیدمحمد علی و انصاری‌پور، محمدتقی. (1395)، پیشینه تاریخی مسیحیت در شبه جزیره عربستان از ابتدای پیدایش تا صدر اسلام. تاریخ، 11(3)، پیاپی: 43، 80-100.
هاشمی رفسنجانی، اکبر.(1386). تفسیر راهنما: روشى نو در ارائه مفاهیم موضوعات قرآن‏، بوستان کتاب.

  • تاریخ دریافت 13 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 08 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 05 تیر 1404