دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

تحلیلی نو از راهبرد فریبکارانه ابلیس: پنهان‌سازی تمنای جایگاه عالین در پوشش قیاس با آدم(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف قرآن و حدیث دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری مدرسی معارف قرآن و حدیث دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
چکیده
هدف: واقعه امتناع ابلیس از سجده بر حضرت آدم(ع)، به منزله یک رخداد محوری و پرتکرار در متن آیات قرآن کریم، همواره کانون توجه مفسران بوده است. غالب تفاسیر، در تبیین علت این نافرمانی، بر کلام خودِ ابلیس تمرکز کرده و ریشه اصلی را در قیاس نار و طین و متعاقباً، در نوعی خطای شناختی تحلیل نموده‌اند. این پژوهش با اتخاذ رویکردی انتقادی و با تردید در صداقت ابلیس، در پی کشف و بازیابی علت واقعی این امتناع از منظر تحلیل قرآنی است. روش پژوهش: پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و در چهارچوب تفسیر قرآن به قرآن و با بهره‌گیری از منابع روایی انجام شده است. تمرکز اصلی بر آیات سوره‌های مبارکه‌ اعراف و ص قرار دارد؛ آیاتی که متضمن ارزیابی و داوری الهی درباره‌ این واقعه‌اند. یافته‌ها: یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد، ابلیس در اظهارات خود صادق نبوده و با اتخاذ راهبردی فریبکارانه، علت حقیقی نافرمانی خویش را پنهان ساخته و آن را به دروغ به قیاس خود با آدم(ع) نسبت داده است. بر اساس تحلیل قرآنی، خداوند رفتار ابلیس را در دو سطح مورد داوری قرار داده است: یکی بُعد روان‌شناختی که در قالب استکبار درونی و از پرسش توبیخی الهی در سوره‌ ص استنباط می‌شود و دیگری، بُعد هستی‌شناختی که در قالب طمع‌ورزی نسبت به جایگاه اهل‌بیت(ع) و تجاوز از حد وجودی خویش در نظام تکوینی جلوه‌گر است. نتیجه‌گیری: بر اساس نتیجه این پژوهش، ابلیس خود را نه با حضرت آدم(ع)، بلکه با «عالین» قیاس کرده و از سر طمع و استکبار در برابر فرمان الهی ایستادگی نموده است. در نتیجه، علت واقعی امتناع او از سجده، نه خطای شناختی، بلکه انحرافی وجودی و ولایی بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A New Analysis of Iblīs’s Deceptive Strategy: Concealing His Aspiration for the Rank of the ʿĀlīn under the Pretext of Comparison with Adam (pbuh)

نویسندگان English

mohammad hadi mansouri 1
Mohsen Fazel Bakhshayesh 2
1 Assistant professor, Department of Qurʾanic Sciences and Ḥadīth, Faculty of Islamic Teachings, University of Islamic Teachings (Maʿāref), Qom, Iran. E-mail: mansouri@maaref.ac.ir
2 PhD student in teaching Qurʾanic sciences and Ḥadīth, University of Islamic Teachings (Maʿāref), Qom, Iran. E-mail: mohsenfazel1373@gmail.com
چکیده English

The event of Iblīs’s refusal to prostrate before Adam, as a pivotal and frequently reiterated episode in the Qurʾānic text, has long been the focus of exegetical attention. The majority of commentaries, to explain the cause of this disobedience, have concentrated on Iblīs’s own words, attributing the root of his defiance to the comparison between fire and clay and interpreting it as a kind of cognitive error. Adopting a critical approach and questioning the sincerity of Iblīs, the present study seeks to uncover the true cause of this refusal from the perspective of God’s own Qurʾānic analysis. To this end, the research focuses primarily on the verses of Sūrat al-Aʿrāf and Sūrat Ṣād, as the texts that contain the divine evaluation and judgment of this incident. The findings of this study, conducted through a descriptive-analytical method within the framework of tafsīr al-Qurʾān bi-l-Qurʾān and supported by narrational sources (riwāyāt), indicate that Iblīs was not truthful in his statements. Rather, by employing a deceptive strategy, he concealed the real cause of his defiance and falsely attributed it to his supposed comparison with Adam. According to the results, God’s own analysis of Iblīs’s behavior comprises two dimensions, psychological and ontological. The psychological dimension is represented by Iblīs’s inner arrogance, inferred from God’s reproachful question in Sūrat Ṣād. The ontological dimension pertains to his covetous desire for the rank of the Ahl al-Bayt and his transgression beyond the limits of his existential station within the cosmic order. On this basis, Iblīs did not truly compare himself with Adam, but rather with the ʿĀlīn, the Exalted Ones. Also, driven by greed and arrogance, he resisted the divine command.

کلیدواژه‌ها English

Refusal of Iblīs to prostrate
Falsehood of Satan
Veil of comparison
Arrogance
Rank of the ʿĀlīn
ـ قرآن کریم.
-عبده، محمد، بی‌تا، نهج‌البلاغه. دار کرم.
آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. دار الکتب العلمیة.
ابن‌بابویه، محمد بن على‏. (1385). علل الشرایع. کتاب‌فروشی داوری.
ابن‌بابویه، محمدبن علی. (بی‌تا). فضائل الشیعة. اعلمی.
ابن‌بابویه، محمدبن علی. (1395). کمال الدین و تمام النعمة. اسلامیه.
ابن‌عاشور، محمد بن طاهر. (1420). التحریر و التنویر من التفسیر. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب. (1422). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. دار الکتب العلمیة.
بازیار، سیّده مریم؛ دهقان، سیّد روح اله؛ کریمی‌نیا، محمّدمهدی و انصاری مقدم، مجتبی. (1400). بررسی سیر تطوّر آراء مفسران در آیات سجده بر حضرت آدم(ع). پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 3 (4)، 31، 45-35.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. دار إحیاء التراث العربی.
جوادی آملی، عبدالله. (1392). تفسیر تسنیم. اسراء.
حشمتیان، فرشته، حسینی میرصفی، معصومة السادات و صافحیان، محمد. (۱۴۰۳). بررسی تطبیقی عدم سجده ابلیس با استناد به دیدگاه علامه طباطبایی، شبستری و حلاج. مطالعات قرآنی، 15، (3)، 58، 190-173.
خامنه‌ای، سیدعلی (رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران). (1392). رساله آموزشی. فقه روز.
خویی، سیدابوالقاسم. (1377). مصباح الفقاهة. مکتبة الداوری.
رضا، محمد رشید. (1414). المنار. دار المعرفة.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412). مفردات الفاظ القرآن. دار القلم.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407). الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. دار الکتب العربی.
صادقی تهرانی، محمد. (1406). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، محمد حسین. (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1408). مجمع البیان. دار المعرفة.
طبری، محمدبن جریر. (1422). جامع البیان عن تاویل آی القرآن. هجر.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420). مفاتیح الغیب. دار إحیاء التراث العربی.
فراهیدى، خلیل بن احمد. (1409). کتاب العین. هجرت.
فضل‌‌‌الله، محمدحسین. (1439). تفسیر من وحی القرآن. دار الملاک.
قرطبی، محمد بن احمد. (1364) الجامع لاحکام القرآن. ناصر خسرو.
قمی، علی بن ابراهیم. (1404). تفسیر القمی. دار الکتاب.
کلینى، محمد بن یعقوب‏. (1407). الکافی. دار الکتب الإسلامیة.
کوفى، فرات بن ابراهیم‏. (1410). تفسیر فرات الکوفی. وزارة الإرشاد الإسلامی‏.
مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى‏. (1403). بحار الأنوار. دار إحیاء التراث العربی‏.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1404ق) مرآة العقول. دار الکتب الاسلامیة.
مدرسی، محمدتقی. (1419). من هدی القرآن. دار محبی الحسین(ع).
مصطفى، خالد احمد. (۱۴۰۰). قضیة امتناع إبلیس عن السجود لآدم فی القرآن الکریم: دراسة موضوعیة. مجلة العلوم الإسلامیة، 12 (7)، ۱۳۹–۱۶۷. https://doi.org/10.25130/jis.21.12.7.7
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة.
 

  • تاریخ دریافت 07 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 09 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 21 آبان 1404