دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

تاریخ‌گذاری احادیث سبب نزول آیه ۴۳ سوره نساء در منابع اهل‌سنت (مطالعه موردی ویژه احادیث پنداره شراب‌خواری صحابه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مینا شمخی 1
سیما البوغبیش 2
1 استاد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات ومعارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
10.30512/kq.2025.22378.3974
چکیده
هدف: تحلیل و تاریخ‌گذاری روایات سبب نزول آیه ۴۳ سوره نساء در منابع اهل‌سنت که به پنداره شراب‌خواری و سهو در نماز امام علی(ع) پرداخته‌اند و بررسی خاستگاه تاریخی و سیر تحول آن‌ها. روش پژوهش: این پژوهش با استفاده از روش تاریخ‌گذاری ترکیبی اسناد و متن، ۱۵ گزارش روایی از منابع متقدم اهل‌سنت تا قرن پنجم هجری را بررسی کرده است. داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای گردآوری و به شکل توصیفی-تحلیلی ارزیابی شده‌اند. یافته‌ها: «عطاء بن سائب» حلقه مشترک اصلی تمامی طرق روایت است و تاریخ شکل‌گیری آنها به نیمه دوم قرن دوم هجری بازمی‌گردد. تحلیل متون نشان‌دهنده اضطراب شدید در جزئیات واقعه از جمله میزبان، امام جماعت و چگونگی اشتباه در قرائت سوره کافرون است. همچنین، روایات با آیات مکّی تحریم خمر تعارض دارند و ابوعبدالرحمن سلمی که تنها راوی این واقعه از عطاء است، فردی عثمانی‌مسلک و دشمن با امام علی(ع) معرفی شده است. نتیجه‌گیری: روایات منسوب به امام علی(ع) در سبب نزول آیه ۴۳ نساء، فاقد اعتبار کافی هستند و با انگیزه‌های سیاسی در دوره بنی‌امیه شکل گرفته یا تحریف شده‌اند. استناد به این روایات برای خدشه در عصمت امام علی(ع) فاقد وجاهت علمی است.
کلیدواژه‌ها
سبب نزول
آیه ۴۳ نساء
تحریم خمر
تاریخ‌گذاری اسناد و متن
سفیان ثوری
موضوعات

عنوان مقاله English

Dating the Hadiths on the Revelation Settings of Verse 43 of Nisa' Chapter in Sunni Sources: A Case Study of the Narratives about the Prophet's Companions' Drinking

نویسندگان English

Mina Shamkhi 1
sima albooghobysh 2
1 Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran. E-mail: m.shamkhi@scu.ac.ir
2 PhD student, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran. E-mail: s.albooghobysh2016@gmail.com
چکیده English

Verse 43 of Surah al-Nisa', due to its jurisprudential ruling on the prohibition of wine, has received special attention from Muslim commentators and scholars. For this verse, various occasions of revelation have been narrated in some Sunni hadith sources through multiple chain of references. The occasion of revelation suggested under this verse indicate that the verse was revealed following an event in which a number of the Prophet's companions, especially Imam Ali (pbuh), drank wine. Given that the content of these texts challenges the infallibility of Imam Ali, the necessity of their analysis and dating becomes clear. Using the combined method of reference analysis and text dating, this study examines the evolution and historical origins of the texts. The data were collected through a library method and evaluated descriptively-analytically. The results of dating based on this method, along with the processing of similar texts and their categorization, the drawing of the reference network, and the identification of main and secondary common links, showed that 'Aṭā' ibn al-Sā'ib is the main common link of such narrations, and the second half of the second century AH can be dated as the time for the formation of this hadith.

کلیدواژه‌ها English

Criticism of occasion of revelation
Verse 43 of al-Nisa'
Prohibition of wine
Reference analysis and text dating
Sufyān al-Thawrī
قرآن کریم. ترجمه: محمدمهدی فولادوند. (1387). دارالقرآن الکریم.
ابن حبان، محمد.  (1315). صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان.  تحقیق: شعیب الأرنؤوط. مؤسسة الرسالة.
ابن حبان، محمد.  (1396). المجروحین من المحدثین والضعفاء والمتروکین. تحقیق: محمود ابراهیم زاید. دار الوعی.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1984). تهذیب التهذیب. دار الفکر.
ابن سعد، محمد. (بی‌تا). الطبقات الکبرى. دار صادر.
ابن شاذان، فضل. (بی‌تا). الایضاح. موسسة الاعلمی للمطبوعات.
ابن عماد حنبلی، عبد الحی. (1364). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. دار ابن کثیر.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم. (1406). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة. تحقیق: محمدرشاد سالم. جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة.
ابن منذر، محمد بن ابراهیم. (1423). تفسیر القرآن. دار المآثر.
ابن هشام، عبد الملک بن هشام. (بی‌تا). السیرة النبویة. دار المعرفة.
ابوداود، سلیمان بن اشعث. (1420). سنن ابی داود. تحقیق: جمیل صدقی. دار الفکر.
العباد، عبد المحسن بن حمد بن عبد المحسن البدر. (1428). شرح سنن أبی داود. دار القبس.
انباطی عاملی، علی بن محمد. (1384). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم. المکتبة المرتضویة.
باجی، سلیمان بن خلف. (1411). التعدیل و التجریح لمن خرج عنه البخاری فی الجامع الصحیح. وزارة الاوقاف و الشوون الاسلامیة.
بلاذری، احمد بن یحیی. (1402). فتوح البلدان. ترجمه: محمد توکل. ماهریس.
بلاغی، محمد جواد. (1420). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. مؤسسة البعثة.
بن عدوی، مصطفی. (1412). الصحیح المسند من احادیث الفتن و الملاحم و اشراط الساعة. دار الهجرة.
ترمذی، محمد بن عیسی. (1419). سنن الترمذی. تصحیح: احمد محمد شاکر. دار الحدیث.
ثقفی، ابراهیم بن محمد. (1411). الغارات. دار الکتاب الاسلامی.
ثوری، سفیان بن سعید. (1403). تفسیر سفیان الثوری. دار الکتب العلمیة.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبد الله. (1411). المستدرک على الصحیحین. تحقیق: مصطفى عبدالقادر عطا. دار الکتب العلمیة.
حرّ العاملی، محمد بن الحسن. (1409). وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة. تحقیق: مؤسسة آل‌البیت (ع). مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
حجتی، محمدباقر. (1377). اسباب النزول. دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
حلی، حسن بن یوسف. (1417). خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال. تصحیح: جواد قیومی اصفهانی. نشر الفقاهة.
خطیب بغدادی، احمد بن علی. (1417). الأسماء المبهمة فی الانباء المحکمة. تحقیق: سید علی عزالدین. مکتبة الخانجی.
خطیب بغدادی، احمد بن علی. (1417). تاریخ بغداد. تحقیق: مصطفى عبدالقادر عطا. دار الکتب العلمیة.
خویی، السید أبو القاسم. (1413). معجم رجال الحدیث وتفصیل طبقات الرواة. چاپ پنجم. مؤسسة الإمام الخوئی الإسلامی.
ذهبی، محمد بن عبد الله. (1963). میزان الاعتدال فی نقد الرجال. تحقیق: علی محمد البجاوی. دار المعرفة.
سمرقندی، نصر بن محمد. (بی‌تا). تفسیر سمرقندی. دار الفکر.
سیوطی، عبد الرحمن بن ابی بکر. ( 1414). الدر المنثور. دار الفکر.
شوشتری، محمدتقی. (1410). قاموس الرجال. دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
صادقی تهرانی، محمد. (1406).  الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. فرهنگ اسلامی.
صدر، سیدموسی و ربانی، حسن. (1374). جعل و تحریف در روایات اسباب النزول. پژوهش‌های قرآنی، (1)1، 106-79.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1417). الأمالی. تحقیق: قسم الدراسات الإسلامیة. مؤسسة البعثة.
صدوق، محمد بن علی. (1363). من لایحضره الفقیه. تحقیق: علی‌اکبر غفاری. دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سیدمحمد حسین. (1393). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الاعلمی.
طبری، محمد بن جریر. (1412). جامع البیان فی تفسیر القرآن. دار المعرفة.
طبری، محمد بن جریر. (1879). تاریخ الأمم و الملوک. مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
طحاوی، احمد بن محمد. (1416). احکام القرآن الکریم. مرکز البحوث الإسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (1365). تهذیب الأحکام. تصحیح: سیدحسن خرسان. دار الکتب الإسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). رجال الطوسی. الشریف الرضی.
عبد بن حمید. (1423). المنتخب من مسند عبد بن حمید. بلنسیة.
عجلی، احمد بن عبدالله. (1405). معرفة الثقات من رجال اهل العلم و الحدیث. مکتبة الدار.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407). الکافی. تحقیق: علی‌اکبر غفاری. چاپ چهارم. دار الکتب الإسلامیة.
گلدتسیهر، ایگناتس؛ شاخت، یوزف؛ موتسکی، هارالد؛ شوئلر، گرگور و ینبل، گوتیه هارالد. (1393). تاریخ‌گذاری حدیث: روش‌ها و نمونه‌ها. ترجمه: علی آقایی. حکمت.
مزی، جمال الدین ابو الحجاج یوسف. (1400). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال. تحقیق: بشار عواد. مؤسسة الرسالة.
مقاتل بن سلیمان. (بی‌تا). تفسیر مقاتل. تحقیق: عبدالله محمود شحاته. دار احیاء التراث.
موتسکی، هارالد و کریمی‌نیا، مرتضی. (1384). حدیث‌پژوهی در غرب: مقدمه‌ای در باب خاستگاه و تطور حدیث. علوم حدیث، (2)10، 31-3.
موتسکی، هارالد. (1394).  حدیث اسلامی: خاستگاه‌ها و سیر تطور. ترجمه: مرتضی کریمی‌نیا. دار الحدیث.
ناوشکی، رسول. (1389). معرفی مقاتل بن سلیمان. فروغ وحدت، (1)6، 70-59.

  • تاریخ دریافت 24 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 11 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 27 اردیبهشت 1404