دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

روایات کرم‌دندان در پرتوی کاوش‌های اعتبارسنجی و اسطور‌ه‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران. طلبه سطح چهار حوزه علمیه قم.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.30512/kq.2025.22900.4022
چکیده
هدف: هدف این پژوهش سنجش اعتبار گزارش‌های موسوم به «کرم دندان» از حیث منبع، سند و متن و نیز تعیین خاستگاه تاریخی این باور در پیوند با طب عامیانه است.
روش پژوهش: پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تاریخی ـ اسطوره‌شناختی انجام شده است. در این مسیر، ضمن تخریج و ردیابی نقل‌ها و در پیش گرفتن نقد درایه‌ای و فقه‌الحدیثی بر پایه منبع‌شناسی، سندشناسی و متن‌شناسی، از تحلیل زبانی واژه «دوده» و سنجش محتوا با قطعیات علم تجربی و تاریخ دندان‌پزشکی نیز بهره گرفته شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد قدیمی‌ترین بازتاب صریح روایات کرم دندان در کتاب «طب الصادقین» است و بخش مهمی از نقل‌ها، مرسل یا فاقد طریق معتبرند و در انتقال به منابع حدیثی بعدی، دچار تصحیف و آشفتگی متنی شده، به گونه‌ای که روایت مربوط به ازاله کرم از دندان، بیشتر به توصیه طبی در حاشیه یک کتاب حدیثی شباهت دارد. تلاش برخی در تفسیر لفظ «دوده» به معنای باکتری نیز با ظهور عرفی و شواهد زبانی سازگار نیست.
نتیجه‌گیری: نتیجه آنکه روایات کرم دندان از پشتوانه کافی حدیثی برای انتساب به معصومین برخوردار نیست و از نظر محتوایی نیز با داده‌های قطعی تجربی، تعارض دارد. از این‌رو، این نمونه نشان داد بازخوانی انتقادی روایات طبی برای صیانت از اعتبار دین و پیشگیری از آسیب‌های سلامت عمومی، ضرورت دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Tooth worm issue in Imami Hadith literature: Reference and content analysis and the historical background of a folk medical myth

نویسندگان English

Ali Amiri 1
Yahya Mirhoseini 2
1 PhD student, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Tehran University & a fourth-level student at Qom Seminary, Iran
2 Associate professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده English

This study aims to assess the credibility of the so-called “tooth-worm” hadith in terms of its references and content and to identify the historical origin of this belief in folk medicine. The study is based on descriptive-analytical method in a historical and mythological approach. It proceeds through takhrīj and tracing the transmission of the hadiths, dirāyah-based criticism, fiqh al-hadith analysis grounded in source criticism, reference criticism, and content criticism. This is accompanied by a linguistic analysis of the term “dūda,” and an evaluation of the content against established empirical findings and the history of dentistry.
The findings indicate that the earliest explicit reflection of this issue appears in Ṭibb al-Ṣādiqayn; a substantial portion of such hadiths lack a reliable chain of references, and their transmission to later ḥadith sources involved scribal distortions and textual disarray. Consequently, the hadith concerning the removal of a tooth worm more closely resembles a medical recommendation annotated in a hadith collection, and interpreting the word “dūda” as “bacteria” is also incompatible with common semantics and linguistic evidence. These hadiths do not possess sufficient hadith-based support to be attributed to ShiaImams; in terms of content, they conflict with definitive empirical evidence. Therefore, a critical re-reading of medical hadiths is necessary to safeguard the credibility of religion and to prevent harm to public health.

کلیدواژه‌ها English

Tooth worm
Fiqh al-hadith
Medical hadīths
Fabricated hadīth
History of medicine
آژیر، حمیدرضا. (1381). بهشت کافی: ترجمه روضة الکافی. ترجمه: حمیدرضا آژیر، سرور.
آشناور، مهدی؛ ابراهیمی، ابراهیم؛ حسن‌بیگی، علی و احسانی، کیوان. (1397). اعتبارسنجی نقد حدیث بر پایه علوم تجربی. مطالعات حدیث، 9، 35-85.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن. (1403). الذریعة. دار الأضواء.
ابن ابی‌اصیبعه، أحمد بن القاسم. (1882). عیون الأنباء فی طبقات الأطباء. الهیئة المصریة.
ابن أبی‌حاتم، عبد الرحمن بن محمد بن إدریس. (1427(. العلل. مؤسسة الجریسی للتوزیع والإعلان.
ابن أزرق، إبراهیم بن عبد الرحمن بن أبی بکر. (1427). تسهیل المنافع فی الطب والحکمة. عصمت الثقافة العربیة.
ابن اشعث، محمد بن محمد. (بی‌تا). الجعفریات (الأشعثیات). مکتبة النینوى.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1385). علل الشرایع. کتاب‌فروشی داوری.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1403). معانی الأخبار. دفتر انتشارات اسلامی.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1413). من لا یحضره الفقیه. دفتر انتشارات اسلامی.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1414). اعتقادات الإمامیة. کنگره شیخ مفید.
ابن جزار، أبو جعفر أحمد بن إبراهیم القیروانی. (1998). طب الفقراء والمساکین. المجمع التونسی للعلوم و الآداب.
ابن جزار، أبو جعفر أحمد بن إبراهیم القیروانی. (1999). زاد المسافر وقوت الحاضر. المجمع التونسی للعلوم و الآداب.
ابن جلجل، سلیمان بن حسان. (1955). طبقات الأطباء و الحکماء. مطبعة المعهد العلمی.
ابن جوزی، عبد الرحمن. (1386). الموضوعات. به کوشش عبدالرحمن عثمان، المکتبه السلفیه.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1417). النکت على کتاب ابن الصلاح. دار الکتب العلمیة.
ابن حمدوش الجزائری، عبد الرزاق بن محمد. (1418). کشف الرموز فی بیان الأعشاب. دار الفکر.
ابن حیون مغربی، نعمان بن محمد. (1385). دعائم الإسلام. مؤسسة آل البیت(ع).
ابن درید، محمد بن الحسن. (1407). جمهرة اللغة. دار العلم للملایین.
ابن زهر، عبدالملک. (1403). التیسیر فی المداواة و التدبیر. (تحقیق میشیل الخوری). دار الفکر.
ابن سلوم الحلبی، صالح بن نصر الله بن سلوم. (1388). غایة الإتقان فی تدبیر بدن الإنسان. علوم پزشکی ایران.
ابن سینا، حسین بن عبدالله. (1426). القانون فی الطب. دار إحیاء التراث.
ابن قف، امین‌الدوله بن یعقوب. (1356). العمدة فی الجراحة. مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
ابن قیسرانی، محمد بن طاهر. (1415). تذکرة الحفاظ. دار الصمیعی.
ابن قیم جوزی، محمد بن ابی‌بکر. (1390). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف. مکتبة المطبوعات الاسلامیة.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414). لسان العرب. دار الفکر.
ابن نفیس، علاء الدین علی بن أبی الحزم القرشی. (1423). الموجز فی الطب. دار المحجة البیضاء.
ابن هاشم، راشد بن عمیر بن ثانی بن خلف بن هاشم. (1405). فاکهة ابن السبیل. وزارة التراث القومی.
احمدزاده، احمد. (1394). ترجمه مکارم الاخلاق. (چاپ سوم). نشر نورالزهرا.
ادلبی، صلاح‌الدین. (1403). منهج نقد المتن عند علماء الحدیث النبوی. دار الآفاق الجدیدة.
ازدی، أبو محمد عبد الله بن محمد. (2015). کتاب الماء: أول معجم طبی لغوی فی التاریخ. وزارة التراث والثقافة.
استادی، رضا. (1377). تحریف «مکارم الأخلاق» و عکس‌العمل فقهای شیعه: معرفی و نقد. علوم حدیث، (8)، 193–211.
اسماعیل، علی سعید. (1388). قاموس الطب العربی. دانشگاه علوم پزشکی ایران.
افندی، عبدالله بن عیسی بیگ. (1389). ریاض العلماء. بنیاد پژوهش‌های آستان قدس.
اکبرنژاد، محمدتقی. (1402). تعلیقه بر اصول فقه مظفر. مؤسسه فقاهت.
اکبری، عمیدرضا و رحمان‌ستایش، محمدکاظم. (1402). سندسازی‌های کتاب طب الأئمة(ع) منسوب به فرزندان بسطام. مطالعات فهم حدیث، 9(2)، 185-213. https://doi.org/10.30479/MFH.2023.17214.2176
اکبری، عمیدرضا. (1402). نقش بازشناسی عقاید و احادیث نصیریان در اعتبارسنجی و فهم میراث روایی امامیه. رساله دکترا. دانشگاه قم.
امین، سید محسن. (1368). أعیان الشیعة. دارالتعارف للمطبوعات.
انصاری، حسن. (1401). از میراث غلات. علمی.
انطاکی، داود بن عمر. (1420). النزهة المبهجة. موسسة البلاغ.
انطاکی، داود بن عمر. (1424). ثلاث رسائل طبیة. دار الکتب العلمیة.
اهتمام، احمد. (1390). حکمت‌ها و اسرار علمی احکام بهداشتی اسلام. زمزم هدایت.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1422). الجامع الصحیح. دار طوق النجاة.
برقعی، سید ابوالفضل. (بی‌تا). تضاد مفاتیح الجنان و قرآن. نسخه الکترونیک موجود در: https://archive.org/details/tazade-mafatih-al-janan-ba-ayat-qoran-PDF?utm_source=chatgpt.com.
برقی، احمد بن محمد. (1371). المحاسن. (چاپ دوم). دار الکتب الإسلامیة.
بغدادی، مُهَذَّب‌الدین أبو الحسن علی بن أحمد بن علی. (1362). المختارات فی الطب. دائرة المعارف العثمانیة.
بهاءالدوله، بهاءالدین بن میر قوام‌الدین. (1382). خلاصة التجارب. دانشگاه علوم پزشکی ایران.
بهبودی، محمدباقر. (1365). با استاد محمدباقر بهبودی در عرصه روایت و درایت حدیث. کیهان فرهنگی، (31)، 3-8.
بیضائی، قاسم. (1385). مبانی نقد متن الحدیث. مرکز جهانی علوم اسلامی.
پاکتچی، احمد. (1396). مقدمه‌ای بر جستارهایی در اعتبارسنجی و فهم احادیث طبی. در مجموعه مقالات جستارهایی در اعتبارسنجی و فهم روایات طبی. طب سنتی ایران، 15-35.
پریمی، علی. (1383). هرمنوتیک و تأثیر آن بر فهم متون دینی. حوزه و دانشگاه، (39).
ثابت بن قره. (1419). الذخیرة فی علم الطب. (تحقیق احمد فرید مزیدى). دار الکتب العلمیة.
ثقفی، ابراهیم بن محمد. (1395). الغارات. دار الکتاب الإسلامی.
جرجانی، اسماعیل بن حسن. (1345). الأغراض الطبیة. بنیاد فرهنگ ایران.
جرجانی، اسماعیل بن حسن. (1391). ذخیره خوارزمشاهی. مؤسسه احیاء طب طبیعی.
حاج‌حسن، حسین. (1405). نقد الحدیث فی علم الروایة و علم الدرایة. مؤسسة الوفاء.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1410). أمل الآمل. کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
حسینی جلالی، محمدحسین. (1380). فهرس التراث. (تحقیق محمدجواد الحسینی الجلالی، 2 جلد). دلیل ما.
حسینی طباطبایی، مصطفی. (1394). بررسی روایات ساختگی در کتب حدیث. چاپ دیجیتال.
حنین بن اسحاق. (1417). فی حفظ الأسنان و اللثة و استصلاحها.(تحقیق محمد فؤاد الذاکری). دار القلم.
خدادوست، کامران؛ اردلان، محمدرضا؛ پورعباس، رضا؛ و عبدالرحیمی، مهدی. (۲۰۱۳). بیماری‌های دهان و دندان در ایران قرون وسطی؛ درس‌هایی از هدایت اخوینی. فصلنامه اخلاق پزشکی و تاریخ پزشکی، ۶، ۹.
خویی، السید أبو القاسم الموسوی. (1998). مصباح الأصول. تقریر: محمد سرور واعظ حسینی، إحیاء آثار الإمام الخوئی.
خویی، سید ابوالقاسم. (1410). أجود التقریرات. تقریر درس آیت‌الله غروی نائینی. کتاب‌فروشی مصطفوی.
خویی، سید أبو القاسم. (1376). الهدایة فی الأصول. تقریر: حسین صافی أصفهانی، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
درایتی، مصطفی. (بی‌تا). فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا). سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
درخشه، جلال و نصرت‌پناه، محمدصادق. (1393). کاربرد روش تحلیل هرمنوتیک در مطالعات اسلامی. جستارهای سیاسی معاصر، 5(3)، 39-62.
دلبری، سیدعلی. (1392). آسیب‌شناسی فهم حدیث. دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
رازی، محمد بن زکریا. (1422). الحاوی فی الطب. دار إحیاء التراث العربی.
ربانی، محمدحسن. (1393). اصول و قواعد فقه‌الحدیث. بوستان کتاب.
رسولی محلاتی، سید هاشم. (1364). ترجمه الروضة من الکافی. تحقیق و تصحیح: علی‌اکبر غفاری، انتشارات اسلامیه.
زرکشی، محمد بن عبدالله. (1406). اللآلئ المنثورة فی الأحادیث المشهورة. دار الکتب العلمیة.
زهراوی، أبو القاسم خلف بن عباس. (1392). التصریف لمن عجز عن التألیف. سفیر اردهال.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1376). موسوعة طبقات الفقهاء: المقدمة؛ الفقه الإسلامی، منابعه و أدواره. مؤسسة الإمام الصادق.
سروش، عبدالکریم. (1375). فربه‌تر از ایدئولوژی. مؤسسه فرهنگی صراط.
سروش، عبدالکریم. (1392). ادب قدرت، ادب عدالت. مؤسسه فرهنگی صراط.
سعید بن هبة الله. (1419). المغنی فی الطب. دار النفائس.
سمرقندی، نجیب‌الدین. (1387). شرح الأسباب و العلامات؛ شرح نفیس بن عوض کرمانی. جلال‌الدین.
سید هبة ‌الله بن حسن. (1376). المجموع الرائق من أزهار الحدائق. (تحقیق حسین درگاهی). مؤسسه دائرةالمعارف اسلامی.
سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر. (1428). الرحمة فی الطب والحکمة. المکتبة العصریة.
شریف رضی، سید محمد بن حسین. (1374). نهج البلاغه. تصحیح: صبحی صالح، مرکز البحوث الاسلامیه.
شعرانی، عبدالوهاب بن احمد. (1419). مختصر تذکرة الإمام السویدی فی الطب. دار الکتب العلمیة.
صاحب ابن عباد، اسماعیل بن عباد. (1414). المحیط فی اللغة. (تحقیق محمدحسن آل‌یاسین). عالم الکتب.
صالحی نجف‌آبادی، عبدالله. (1386). فضائل القرآن. المکتبة الحیدریة.
صفار، محمد بن الحسن. (1404). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد. مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
طب الأئمة، منسوب به ابنا بسطام. (1411). دار الشریف الرضی. 
طب الرضا(ع). منسوب به علی بن موسی الرضا ع. (1402). دار الخیام.
طب الصادقین علیهم السلام. (1444). العتبة الحسینیة المقدسة.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1393). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
طباطبایی، سید محمدکاظم. (1390). منطق فهم حدیث. (چاپ ششم). انتشارات مؤسسه امام خمینی.
طباطبایی، سیدمحمد کاظم. (1394). رتبه‌بندی کتب حدیثی شیعه. رهنامه پژوهش، 11(21و22)، 78-81.
طبرسی، حسن بن فضل. (1412). مکارم الأخلاق. دار الشریف الرضی.
طبرسی، فضل بن الحسن. (1405). جوامع الجامع. دار الأضواء.
طبری، احمد بن محمد. (1371). الکناش (معالجات البقراطیة). دانشگاه مشهد.
طبری، علی بن سهل. (1423). فردوس الحکمة فی الطب. دار الکتب العلمیة.
طریحی، فخر الدین بن محمد. (1375). مجمع البحرین. مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن. (2011). تهذیب الأحکام. اسلامیه.
عاملی، جعفر مرتضی. (1994). الصحیح. دارالهدی.
عریضی، علی بن جعفر. (1409). مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها. مؤسسة آل البیت(ع).
عطاردی قوچانی، عزیزالله. (1376). مسند الامام الحسین(ع). عطارد.
عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین بن محمدهادی. (بی‌تا). قرابادین کبیر. مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی.
عقیلی، محمد بن عمرو. (1404). الضعفاء الکبیر. دار المکتبة العلمیة.
غزالی، محمد بن محمد. (1390). المستصفى من علم الأصول. تحقیق: محمد سلیمان اشقر، انتشارات احسان.
فرخنده‌زاده، محبوبه، گوهری فخرآباد مصطفی. (۱۳۹۶). بیماری‌های دندان و روش‌های درمانی آن در تمدن اسلامی. مجله طب سنتی اسلام و ایران، ۸ (۴): ۴۶۳-۴۶۷.
فیومی، احمد بن محمد. (1414). المصباح المنیر. دار الهجرة.
قطب الدین راوندی، سعید بن هبة الله. (1409). الخرائج و الجرائح. مؤسسة الإمام المهدى(ع).
قطب الدین شیرازی، محمود بن مسعود. (1387). مفردات و معالجة الأمراض. دانشگاه علوم پزشکی ایران.
قفطی، جمال الدین أبو الحسن علی بن یوسف. (1426). إخبار العلماء بأخبار الحکماء. دار الکتب العلمیة.
قمی، عباس. (1319). مفاتیح الجنان. کتاب‌فروشی اسلامیه.
قمی، عباس. (1382). باقیات الصالحات. عفت.
قمی، علی بن ابراهیم. (1404). تفسیر القمی. دار الکتب.
قیومی، جواد. (1374). صحیفة الحسین. مؤسسة النشر الإسلامی.
کشکری، یعقوب. (1386). کناش فی الطب. مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی.
کفعمی عاملی، ابراهیم بن علی. (1405). المصباح للکفعمی. دار الرضی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407). الکافی. دار الکتب الإسلامیة.
گیلانی، حکیم علی بن حسن. (1387). مجربات حکیم علی گیلانی. تصحیح: علی رضا مسعودی، دانشگاه علوم پزشکی ایران.
لاریجانی، صادق. (1370). معرفت دینی. مرکز نشر کتاب.
مامقانی، عبدالله بن محمد حسن. (1413). مرآة الکمال. دار الأمیرة.
مجلسی، محمدباقر. (1403). بحار الأنوار. دار إحیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر. (1423). زاد المعاد: مفتاح الجنان. موسسة الأعلمی للمطبوعات.
مجوسی، علی بن عباس. (1387). کامل الصناعة الطبیة. (مؤسسه احیاء طب طبیعی، محقق). جلال‌الدین.
مستغفری، جعفر بن محمد. (1385). طب النبی(ص). مکتبة الحیدریة.
مسعودی، عبدالهادی. (1389). آسیب‌شناسی حدیث. دار الحدیث.
مظفر، محمدرضا. (1423). أصول الفقه. مؤسسة النشر الإسلامی.
معارف، مجید. (1376). پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه. مؤسسه ضریح.
ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی. (1383). شرح أصول الکافی. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ملکیان، محمدباقر. (1396). پژوهشی پیرامون کتاب طب الأئمة(ع) پسران بسطام. کتاب ارمیا.
مهریزی، مهدی و صدرایی خویی، علی. (1391). حدیث شیعه. مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه.
مؤمن، محمد. (1390). تحفة المؤمنین. نور وحی.
میرباقری، ابراهیم. (1365). ترجمه مکارم الأخلاق. فراهانی.
میرزایی، احمد. (1398). کتاب شرح و تحقیق طب الأئمة(ع). مؤسسه مطالعات راهبردی نور.
ناظم جهان، محمد اعظم. (1383). قرابادین اعظم.(چاپ دوم). دانشگاه علوم پزشکی ایران.
نبویان، سید محمود. (1379). سروش مغالطات. نهضت.
نبویان، سید محمود. (بی‌تا). کژراهه 2. به آدرس: 646402 https://rasekhoon.net/article/show/
نجاشی، احمد بن علی. (1365). رجال النجاشی. مؤسسة النشر الإسلامی.
نجفی، روح الله. (1397). نقدی بر هفت نمونه از دعاوی اعجاز علمی قرآن. رهیافت‌هایی در علوم قرآن و حدیث، 50(1)، 97-113.
نجم‌آبادی، محمود. (1350). سیر و تحول علوم طبی در ایران. دانشگاه تهران.
نجم‌آبادی، محمود. (1353). تاریخ طب در ایران پس از اسلام. دانشگاه تهران.
نمازی شاهرودی، علی. (1377). مستدرک سفینة البحار. مؤسسة النشر الإسلامی.
نورانی، مصطفی. (1384). دائرة المعارف طب اسلامی. اکرام.
نوری، حسین بن محمدتقی. (1408). مستدرک الوسائل. مؤسسة آل البیت(ع).
هوک، ساموئل (بی‌تا). اسطوره‌های خاورمیانه. انتشارات روشنگران.
یوسفی هروی، یوسف بن محمد بن یوسف. (1382). طب یوسفی، جمع الفوائد. دانشگاه ایران.
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 34
فروردین 1405
صفحه 139-167

  • تاریخ دریافت 06 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 26 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 01 مرداد 1404