دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

تحلیل مؤلفه‌های معنایی «سرعت» در قرآن کریم با تکیه بر روابط مفهومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رحمان عشریه 1
محمد علی خرمی 2
سیدعبدالرسول حسینی زاده 1
سیدمحمد نقیب 1
1 دانشیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
10.30512/kq.2024.21956.3933
چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف تبیین تمایزات معنایی واژگان مرتبط با مفهوم «سرعت» در قرآن کریم و تعیین مؤلفه‌های معنایی متمایزکننده هر یک از این واژگان انجام شده است. روش پژوهش: این پژوهش از نظر نوع پژوهش بنیادی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی است و اطلاعات آن به شیوه کتابخانه‌ای گردآوری شده است. در این پژوهش، واژه «سرعت» به‌عنوان واژه کانونی حوزه معنایی مورد نظر قرار گرفته و واژگان «سبق، إهراع، إفاضه، إیفاض، بدار، زفّ، عجله، نَسل، إهطاع و فور» که بیشترین مؤلفه‌های مشترک را با آن دارند، شناسایی و با استناد به کاربردهای قرآنی و تحلیل مؤلفه‌های معنایی، به صورت تطبیقی بررسی شده‌اند. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر یک از واژگان بررسی‌شده، ضمن اشتراک در مؤلفه کلی شتاب، دارای مؤلفه معنایی متمایزی است. «سبق» بر شتاب برای پیشی‌گرفتن از دیگران در رقابت، «إهراع» بر شتاب همراه با اضطراب و فشار روانی، «إفاضه» بر سوق‌دادن همراه با شتاب بدون اضطراب و «إیفاض» بر حرکت سریع و انجام کاری با شتاب و عجله دلالت دارد. «بدار» بیانگر سرعت در حرکت و اعمال ظاهری، «زفّ» نشان‌دهنده شتاب در حرکت همراه با دقت و تفکر، «عجله» ناظر به انجام کاری پیش از موعد، و «نَسل» بیانگر سرعت در خروج است. همچنین «إهطاع» بر شتاب در انجام کاری پیش از موعد همراه با ترس و نگرانی و «فور» بر سرعت و شتاب طبیعی و بدون درنگ دلالت دارد. نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد که «سرعت» در قرآن کریم مفهومی عام در حوزه شتاب است و واژگان مرتبط با آن، اگرچه در اصلِ معنای سرعت و شتاب اشتراک دارند، به دلیل برخورداری از مؤلفه‌های معنایی متفاوت، از یکدیگر متمایزند. ازاین‌رو، توجه به این تفاوت‌های معنایی می‌تواند در فهم دقیق‌تر کاربرد واژگان قرآنی و تبیین ظرافت‌های معنایی آیات مؤثر باشد.
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
سرعت
تحلیل تطبیقی
روابط مفهومی
مؤلفه‌های معنایی
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Semantic Components of the Term "Surʿat" in the Holy Qurʾan Based on Conceptual Relations

نویسندگان English

oshriyeh oshriyeh 1
Mohammad Ali Khorrami 2
Seyyed Abdul Rasul Hosseinizadeh 1
Seyyed Mohammad Naqeeb 1
1 Associate professor, University of Qur’an and Islamic Studies, Qom, Iran. E-mail: oshryeh@quran.ac.ir
2 PhD student in comparative Qur’anic interpretation, University of Qur’an and Islamic Studies, Qom, Iran. E-mail: m.a.khorramii@gmail.com
چکیده English

One of the effective ways of gaining an accurate understanding of the teachings of the Holy Qur’an is to examine its vocabulary and elucidate its semantic nuances and distinctions within the context of the verses. Using a descriptive-analytical method and a library-based method of data collection, the present study examines the semantic distinctions among the words associated with the concept of surʿat in the Holy Qur’an. In this study, surʿat is examined as the focal point of the semantic field, together with some words, including sabaq, ihrāʿ, ifāḍah, īfāḍ, bidār, zaff, ʿajalah, nasl, ihṭāʿ, and fawr, which have the greatest degree of conceptual overlap with it in the Holy Qur’an, and their semantic components are compared with one another. The findings demonstrate that sabaq is a type of surʿat accompanied by getting ahead of others and the existence of a competitive situation, whereas ihrāʿ denotes surʿat accompanied by anxiety and psychological pressure. Ifāḍah is movement and directing or propelling something along with surʿat and flow, without necessarily implying anxiety. Also, īfāḍ denotes rapid movement and carrying out an action with haste and surʿat. Bidār means taking the initiative and acting at the earliest possible time, whereas zaff primarily refers to surʿat in walking and movement accompanied by precision and reflection. ʿAjalah suggests performing an action before the appropriate time or appointed moment, whereas nasl points to the notion of rapid departure. Ihṭāʿ is an accelerating movement accompanied by fear and apprehension, and fawr denotes performing an action immediately, naturally, and without interruption.

کلیدواژه‌ها English

Holy Qur&‌rsquo
an, Surʿat, Comparative analysis, Conceptual relationships, Semantic components
ـ قرآن کریم.
آزادی، پرویز. (1384). مؤلفه‌های معنایی حق در قرآن کریم. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه امام صادق(ع).
آلوسی، ابوالفضل سیدمحمود. (1417). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. تصحیح: محمد حسین عرب. دار الفکر.
ابن اثیر جزری، مجدالدین مبارک بن محمد. (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. محقق: طاهر احمد زاوی و محمود محمد طناحی. اسماعیلیان.
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1407). زاد المسیر. مکتب اسلامی. دار الکتاب العربی.
ابن درید، محمد بن حسن. (1426). جمهرة اللغة. مصحح: عادل عبدالرحمن بدری. بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
ابن سیده، علی بن اسماعیل. (1421). المحکم و المحیط الاعظم. دار الکتب العلمیة.
ابن سیده، علی بن اسماعیل. (بی‌تا). المخصص. دار الکتب العلمیة.
ابن عاشور، محمد بن طاهر. (1420). التحریر و التنویر من التفسیر. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن عجیبه، احمد. (1419). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید. حسن عباس زکی.
ابن فارس، ابوالحسین احمد بن فارس. (1404). معجم مقاییس اللغة. مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان العرب. دار الفکر.
ابوحیان غرناطی، محمد بن یوسف. (1412). البحر المحیط فی التفسیر. دار الفکر.
ادیب نظنزی، حسین بن ابراهیم. (1385). دستور اللغة (کتاب الخلاص). مصحح: علی اردلان جوان. به‌نشر.
ازهری، محمد بن احمد. (بی‌تا). تهذیب اللغة. بی‌نا.
بستانی، فؤاد افرام. (1375). فرهنگ ابجدی. ترجمه: رضا مهیار. اسلامی.
بغوی، ابو محمد حسین بن مسعود. (1414). معالم التنزیل. دار الکتب العلمیة.
پالمر، فرانک. (1346). نگاهی تازه به معنی‌شناسی. ترجمه: کوروش صفوی. مرکز.
ثعالبی، سید عبدالرحمن. (1416). الجواهر الحسان. محقق: ابومحمد غماری. دار الکتب العلمیة.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد. (1414). فقه اللغة. دار الکتب العلمیة.
ثعلبی، ابواسحاق احمد. (1422). الکشف و البیان. دار احیاء التراث العربی.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1404). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. دار العلم.
حاکم جشمی، محسن بن محمد. (1440). التهذیب فی التفسیر. محقق: عبدالرحمن بن سلیمان سالمی، دار الکتاب المصری.
حمیری، نشوان بن سعید. (1420). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. محقق: حسین عمری و مطهر بن علی اریانی و یوسف محمد عبدالله. دار الفکر.
حقی بروسوی، اسماعیل. (1421). روح البیان. تصحیح: احمد عبید. دار احیاء التراث العربی.
راغب اصفهانی. حسین بن محمد. (1412). مفردات الفاظ القرآن. دار القلم.
زبیدی، محمد بن محمد. (1414). تاج العروس من جواهر القاموس. دار الفکر.
زحیلی، وهبه. (1419). التفسیر المنیر. دار الفکر.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407). الکشاف. دار الکتاب العربی.
شرتونی، سعید. (1374). أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد. دار الأسوة.
شوکانی، محمد بن علی. (بی‌تا). فتح القدیر. دار احیاء التراث العربی و دار المعرفة.
صاحب بن عباد، اسماعیل. (1414). المحیط فی اللغة. محقق: محمد حسن آل یاسین. عالم الکتب.
صفوی، کوروش. (1397). درآمدی بر معناشناسی. سوره مهر.
طباطبایی، سیدمحمد حسین. (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1412). جوامع الجامع. دار الاضواء.
طبرسی، فضل بن حسن. (1408). مجمع البیان. دار المعرفة.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. محقق: احمد قصیر العاملی. دار احیاء التراث العربی.
عسکری، ابوهلال. (1412). معجم الفروق اللغویة. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). دار إحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1414). العین. محقق: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی. اسوه.
فضل الله، سیدمحمد حسین. (1419). تفسیر من وحى القرآن. دار الملاک.
فیروزآبادی، مجدالدین محمد بن یعقوب. (1412). القاموس المحیط. داراحیاء التراث العربی.
فیومی، احمد بن محمد. (1405). المصباح المنیر. دار الهجرة.
قائمی نیا، علیرضا. (1399). معناشناسی (1). پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
قرطبی، ابوعبدالله محمد بن احمد. (1413). الجامع لأحکام القرآن. دار الکتب العلمیة.
کاشانی، ملا فتح الله. (1423). زبدة التفاسیر. بنیاد معارف اسلامی.
مدنی، علیخان بن احمد. (1426). الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول. مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. دار احیاء التراث العربی.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن. (1398). فرهنگ‌نامه تحلیل واژگان مشابه در قرآن. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مصطفوی، حسن. (1374). التحقیق فی کلمات القرآن. وزارت فرهنگ و ارشاد.
مصطفی، ابراهیم؛ نجار، محمد علی؛ زیات، احمد حسن و عبدالقادر، حامد. (1989). المعجم الوسیط. دار الدعوة.
مطرزی، ناصر بن عبدالسید. (1399). المغرب فی ترتیب المعرب. محقق: محمود فاخوری و عبدالحمید مختار. مکتبة أسامة بن زید.
مقاتل، مقاتل بن سلیمان. (1423). تفسیر مقاتل. دار احیاء التراث العربی.
نعمت‌اللهی، عباسعلی. (1380). تحلیل آیات قرآن با رویکرد معناشناسی. پژوهشگاه علوم انسانی.
واعظ‌زاده خراسانی، محمدرضا. (1413). فرهنگ واژگان متشابه در قرآن. موسسه بوستان کتاب.
یوسف، عبدالقادر. (1422). معجم المصطلحات النحویة فی التراث العربی. مکتبة الخانجی.

  • تاریخ دریافت 12 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 24 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 19 مهر 1403