دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

تحلیل سیاقی باهم‌آیی نحوی «روح القدس» در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مازیار حقیقی 1
فاطمه قادری 2
وصال میمندی 2
بهنام فارسی 2
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
2 دانشیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
10.30512/kq.2024.21825.3919
چکیده
هدف: هدف این مقاله تحلیل سیاقیِ باهم‌آیی نحوی در ترکیب «روح‌القدس» در قرآن کریم است. بررسی باهم‌آیی واژگان در آیات قرآن نشان می‌دهد که دو عامل بنیادین، یعنی علم نحو و علم سیاق، نقش بسیار مهمی در شناخت دقیق معانی آیات ایفا می‌کنند. در بسیاری از موارد، باهم‌آیی واژگان بر اساس قواعد نحوی شکل می‌گیرد؛ به گونه‌ای که گاه یک واژه در کنار مضاف‌الیه خود، یا همراه با موصوف و صفتی خاص و یا در ساختاری که فعل با حرف جر مشخصی متعدی می‌شود به کار می‌رود. از سوی دیگر، توجه به روابط سیاقی میان آیات و در نظر گرفتن جریان کلام پیش و پس از آیه، در فهم درست مفاهیم قرآنی اهمیت بسزایی دارد. در واقع، تا زمانی که سیاق آیه مورد توجه قرار نگیرد، دستیابی به معنای دقیق واژگان و ترکیبات قرآنی امکان‌پذیر نخواهد بود. بر این اساس، پژوهش حاضر می‌کوشد با تمرکز بر ترکیب «روح‌القدس»، نقش باهم‌آیی نحوی و سیاق آیات را در تعیین معنای این ترکیب در قرآن کریم بررسی و تبیین کند.
روش پژوهش: این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. بدین منظور، تمامی موارد کاربرد ترکیب «روح‌القدس» در قرآن کریم گردآوری و از منظر باهم‌آیی نحوی و نیز با توجه به سیاق آیات مورد تحلیل قرار گرفته است. در این فرایند، ابتدا ساختار نحوی این ترکیب و نوع رابطه میان اجزای آن بررسی شد و سپس با توجه به جایگاه آن در بافت آیه و ارتباط آن با واژگان و مفاهیم پیرامونی، دلالت‌های معنایی آن تحلیل گردید.
یافته‌ها: نتایج بررسی نشان می‌دهد که تمامی موارد کاربرد ترکیب «روح‌القدس» در قرآن دارای رابطه اضافی هستند. با این حال، باهم‌آیی‌های نحوی که در قالب رابطه اضافی شکل می‌گیرند، گرچه ممکن است از نظر تعریف و مصداق دارای اشتراکاتی باشند، اما لزوماً از نظر معنایی یکسان نیستند. تحلیل بافت‌های مختلف آیات نشان می‌دهد که واژگان هم‌نشین با این ترکیب و فضای سیاقی آیات، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری معنای آن دارند.
نتیجه‌گیری: بر اساس تحلیل‌های انجام‌شده، نمی‌توان ترکیب «روح‌القدس» را در سراسر قرآن دارای معنایی واحد دانست. این ترکیب در کنار واژگانی قرار گرفته است که معنای یکدیگر را تکمیل می‌کنند و در پرتو سیاق آیات، دلالت‌های معنایی متفاوتی پیدا می‌کنند. بنابراین، توجه همزمان به ساختار نحوی و سیاق آیات، شرطی اساسی برای درک صحیح معنای این ترکیب در قرآن کریم به شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
باهم‌آیی نحوی
تحلیل سیاقی
روح القدس

موضوعات

عنوان مقاله English

Contextual Analysis of the Syntactic Coherence of “Holy Spirit” in the Holy Quran

نویسندگان English

Maziar Haqiqi 1
Fatemeh Ghaderi 2
vesal meymandi 2
Behnam Farsi 2
1 PhD Student in Arabic Language and Literature, Faculty of Language and Literature, Yazd University, Yazd, Iran.
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Language and Literature, Yazd University, Yazd, Iran.
چکیده English

The term “the Holy Spirit” is repeated four times in the Holy Quran. It is found in the form of an addition with an adjective. One case is found as a formal addition. It can be concluded that syntactic combinations that have an additional relationship may have instantial commonalities, but they are different in terms of meaning. Therefore, the “the Holy Spirit” cases cannot be considered to be denotatively the same in the Quran.
By carefully examining the two verbs “ayyadna” and “nazzal” that come before “the Holy Spirit”, it can be inferred that both are used in the context of action. “Ayyadna” conveys the meaning of “multiplication” in the context of action and is transitive with the letter “ba”, which means ‘with the help of. The commentators have had various interpretations of the combination of “the Holy Spirit”, such as “Gabriel”, “the Spirit of God”, meaning Jesus (peace be upon him), “the Book of the Gospel”, and “one of the most excellent names of God”.
There are different views on the term “the Holy Spirit” in the context of companionship, but all of them impart no similar meanings to commentators. The only verse in which there is no disagreement among commentators is the last verse of Surah An-Nahl. There is a great deal of disagreement in the remaining verses in which the relationship between Jesus (pbuh) and the “Holy Spirit” is stated.

کلیدواژه‌ها English

The Holy Quran
Syntactic coherence
Contextual analysis
Holy spirit
ـ قرآن کریم.
آقایی، رحیم و رضوانی حقیقی شیرازی، محمدمهدی. (1402). باهم‌آیی کلمات مقترن و انواع آن در قرآن کریم. مطالعات قرآن و حدیث، 17(1)، پیاپی: 33، 1-33.http://doi.org /10.30497/qhs.2023.244390.3760
آلوسی، سید محمود. (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. تحقیق: علی عبدالباری عطیة، دار الکتب العلمیة.
الانصاری، جمال الدین ابن هشام. (۱۹۷۹). مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب. چ۵، مکتبة بنی هاشمی.
الانصاری، جمال الدین ابن هشام، (٢٠٠١ ). شرح شذور الذهب فی معرفة کلام العرب. دار إحیاء التراث العربی.
ابن‏ عاشور، محمدطاهر. (1984). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن ‌فارس، ابوالحسن احمد. (1404 ). معجم مقائیس اللغة. مکتب الاعلام الاسلامی.
ابو حیان، محمد بن یوسف. (1420). البحر المحیط فی التفسیر. دار الفکر.
استرآبادی، شیخ رضی الدین محمد بن حسن. (1395). شرح شافیة ابن الحاجب. دار الکتب العلمیة.
استرآبادی، محمد. (1398)‌. شرح‌ الرضی‌ علی‌ الکافیة. به‌ کوشش:‌ یوسف‌ حسن‌ عمر، مؤسسة الصادق.
اشتیجه، فاطمه شاکر. (1393). چیستی و نقش روح القدس در آموزه‌های انجیل، قرآن و روایات. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات، دانشگاه قم.
بشر، کمال. (1994). علم اللغة الاجتماعی مدخل. دار الثقافة العربیة.
بعلبکی، منیر. (2009). المورد الحدیث. دار العلم للملایین.
بلخی، مقاتل ابن سلیمان. (1381). الأشباه و النظائر فی القرآن الکریم. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
پالمر، فرانک. (1971). نگاهی تازه به معنی شناسی. ترجمه: کورش صفوی، مرکز.
تفتازانی، سعد الدین مسعود بن عمر. (1411). مختصر المعانی. دار الفکر.
جوهری الفارابی، اسماعیل بن حماد. (1407). الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة. دار العلم للملایین.
حملاوی، احمد (2003). شذا العرف فی فنّ الصرف. بیروت، دار الفکر.
حمیده، مصطفی. (1394). نظام جمله در زبان عربی. جهاد دانشگاهی.
خاکپور، حسین. (1396). بررسی و تحلیل باهم‌آیی واژگانی سوره حج و مؤمنون. مطالعه ادبی متون اسلامی، 2(8)، 9-39 http://doi.org/10.22081/JRLA.2018.49520.1160
خطابی، محمد. (1991). لسانیات النص (مدخل إلی انسجام الخطاب). المرکز الثقافی العربی.
خلیل، حلمی. (1993). الکلمة دراسة لغویة معجمیة. دار المعرفة الجامعیة.
رازی، ابوالفتوح حسین بن علی. (1408). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. تحقیق: محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (1420). مفاتیح الغیب. ج3، دار احیاء التراث العربی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق: صفوان عدنان داودی، دار القلم.
روستایی، علیرضا و روان شاد، علی اصغر. (1399). تأثیر بافت زبانی در گزینش باهم‌آیی واژگان قرآن کریم (مطالعه موردی سوره ابراهیم). پژوهش‌های زبانشناختی قرآن، 10(1)، پیاپی: 19، 43-60.http://doi.org/10.22108/nrgs.2021.125953.1605
زمخشری، محمد بن عمر. (1407). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دار الکتب العربی.
شکیب انصاری، محمود؛ کریمی‌فرد، غلامرضا و کبیری، محمد. (1396). السیاق و أثره فی تأصیل نظریة التصویر الفنّی دلالة المفردة القرآنیة نموذجا. إضاءات نقدیة، 7(28)، 9-29.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1417). المیزان فی تفسیر القرآن. دار الکتب الاسلامیة.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تحقیق: محمدجواد بلاغی، ناصر خسرو.
طوسی، محمد بن حسن. (1419). التبیان فی تفسیر القرآن. تحقیق: آغابزرگ تهرانی و احمدقصیر عاملی، دار احیاء التراث العربی.
عبد الصادق سلامة، ایهاب عبدالحمید. (2016). قرینة السیاق ودورها فی التقعید النحوی والتوجیه الإعرابی فی کتاب سیبویه. جامعة عین شمس.
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه. (1415). تفسیر نورالثقلین. چ4، اسماعیلیان.
فتحی، ابراهیم. (1986). معجم المصطلحات الادبیة. المؤسسة العربیة للناشرین المتحدین.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410).کتاب العین. دار و مکتبة الهلال.
فرج، حسام احمد. (2007). نظریة علم النصّ. مکتبة الآداب.
فرگی، مجتبی نامور. (1391). تقسیم‌بندی جدید انواع باهم‌آیی با درنظرگرفتن ویژگی­های فرامتنی در شکل‌گیری انواع باهم‌آیی. زبان شناسی و گویش­های خراسان. 4(7)، پیاپی: 7، 39-62.  https://doi.org/10.22067/lj.v4i7.24960
فیروزآبادى، مجد الدین محمد به یعقوب. (1426). القاموس المحیط. چ 8، مؤسسة الرسالة.
فیض کاشانی، محمدمحسن. (1415). تفسیر الصافی. تحقیق: حسین اعلمی، انتشارات الصدر.
قمی، علی بن ابراهیم. (1367). تفسیر قمی. چ4، دار الکتاب.
لاهیجی، محمد بن علی. (1373). تفسیر شریف لاهیجی. تحقیق: میر جلال‌الدین حسینی ارموی، داد.
محمد العوا، سلوى. (1998). الوجوه والنظائر فی القرآن الکریم. دار الشروق.
 بن عبو، محمّد (2021). المصاحبات اللّغویّة لمادّة (د ـ لّ) فی القرآن الکریم؛ دراسة تحلیلیّة لغویّة فی ضوء علم الدّلالة. جیل الدراسات الادبیة والفکریة، 8(69)، 83-95.
مصطاوی، عبدالرحمن. (1425). دیوان امرئ القیس. دار المعرفة.
مصطفوی، مهدیه. (1395). باهم‌آیی دستوری در زبان فارسی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهراء(س).
مغنیه، محمدجواد. (1990). التفسیر الکاشف. چ4، دار العلم للملایین.
نهیرات، احمد و محمدیان، عباد. (1396). همایی واژگان تقابلی مکمل در قرآن کریم، مطالعه موردی واژه‌های مرتبط با ترکیب جنّات النّعیم. کتاب قیّم، 7(17)، 55-76.

  • تاریخ دریافت 12 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 28 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 27 آذر 1403