دو فصلنامه کتاب قیم

دو فصلنامه کتاب قیم

مطالعه تطبیقی رابطه دین و سیاست در اندیشه قرآنی سیاسی علامه طباطبایی و سید قطب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد دانشگاه میبد
2 دانشیار دانشگاه میبد
3 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه میبد
چکیده
یکی از نکات مهم در حوزه مباحث سیاسی و اجـتماعی، بررسی رابطه‌ بین «دین» و «سیاست» است و در این باره، نظرات گوناگونی از تباین تا تلازم مطرح شده است. نوع تعریف از دین و تحدید و توسعه دامنه دخالت آن در اجتماع، در بررسی این مهم نقش اساسی دارد. در نگاه قرآن و سنت، میان دین اسلام و برپایی حکومت، تلازم وجود دارد و این تلازم در آرای علامه طباطبایی به عنوان یک مفسر شیعی و سید قطب به عنوان یک مفسر اهل سنت، قابل رؤیت است. در این مقاله که به روش تحلیلی‌ـ تطبیقی تدوین شده، پس از تعریف دین، حکومت و سیاست، این تلازم به اثبات رسیده است. با بیان نظرات دو مفسر، اشتراک نظر آن دو در تعریف دین و دامنه دخالت آن در اجتماع و نیز تمایز نظر آن دو در نوع تبیین رابطه نیازمندی بین دین و سیاست روشن می‌گردد.

نتایج مقایسه نشان می‏دهد که هر دو مفسر، معتقد به تعریف حداکثری از دین و ابتنایش بر فطرت و تأثیر و تأثر بین آن و نظام اجتماعی و سیاسی هستند با این تمایز که علامه در صدد تبیین نیازمندی اجتماع برای متعالی شدن به دین است؛ و در مقابل، سید قطب در صدد بیان نیاز دین برای بقا و جلوه نمایی حداکثری به حضور اجتماعی و دخالت و مدیریت در جامعه است. علاوه بر آن، به رغم اشتراک‏هایی در بحث حاکمیّت و حکومت، بین ایشان در مورد تعیین حاکم سیاسی اسلامی تفاوت وجود دارد، از این‌رو، دو دیدگاه تبار متفاوتی دارند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The comparative study of the relationship between religion and politics in Quranic views of Allameh Tabatabaei and Sayyed Qutb.

نویسندگان English

Ali Mohammad Mirjalili 1
Ahmad Zare Zardini 2
Abbas Zare Bidoky 3
1 Meybod University Assistant Professor
2 Meybod University Assistant
3 University student of Quran and Hadith

کلیدواژه‌ها English

Qur'an
religion
politics
government
Allameh Tabatabaei
Sayyed Qutb
  1. قرآن کریم.

    1. ابن منظور، محمد بن مکرّم؛ لسان العرب؛ بیروت: مؤسسة التاریخ العربى، 1413ق.
    2. ابوالحمد، عبدالحمید؛ مبانی سیاست؛ تهران: انتشارات توس، 1384ش.
    3. اسد علی زاده، اکبر؛ «سکولاریزم و اسلام (2)»؛ نشریه مبلغان شماره 30، صص 74-85، 1381ش.
    4. امید، مسعود؛ نظری به زندگی و برخی آرای علامه طباطبایی؛ تهران: انتشارات سروش، 1380 ش.
    5. انجیل شریف؛ تهران: انتشارات انجمن کتاب مقدس ایران، 1986م.
    6. بازرگان، مهدی؛ آخرت و خدا؛ هدف بعثت انبیا، ته‍ران‌: خ‍دم‍ات‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ رس‍ا، 1377ش.
    7. باقی، عبدالرضا و امین کیانی؛ «معنا و مبنای جامعه‏پذیری و سیاست در اندیشه‏ علامه طباطبایی (ره)»؛ مشهد: اولین کنفرانس بین المللی اقتصاد، مدیریت، حسابداری، علوم اجتماعی، 1394ش.
    8. براتی کاکلی، آمنه؛ «سکولاریسم از نظر محتوا و مبانی و نقد و بررسی آن»؛ پایان نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی دکتر محمد محقق داماد، قم: دانشگاه قم، دانشکده علوم انسانی، 1377ش.
    9. بوذری نژاد، یحیی و اله مرندی؛ «نظریه اعتباریات علامه طباطبایی و نظام حقوقی- سیاسی جامعه»؛ فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره 45، شماره 1، صص 107-122، 1394ش.
    10. بوستان کتاب؛ مرزبان وحى و خرد(یاد نامه مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبائى)؛ قم: موسسه بوستان کتاب، 1381ش.
    11. بهرامی، محمد؛ «علم و دین از منظر علامه طباطبایى»؛ فصلنامه پژوهشهای قرآنی، شماره 9 و 10، صص 170-193، 1376ش.
    12. ترکاشوند، مریم و ولی ترکاشوند؛ «جایگاه عقل از دیدگاه مفسران بزرگ علامه طباطبایی(ره)و سید قطب»؛ پنجمین همایش پژوهش های نوین در علوم و فناوری، 1395ش.
    13. تهانوى، محمد على؛ موسوعة کشّاف اصطلاحات الفنون والعلوم؛ بیروت: مکتبة لبنان، بی‏تا.
    14. جانی پور، غلامعلی؛ «شفاعت از دیدگاه علامه طباطبایی و سید قطب»؛ پایان نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی محمد صدقی آلانق و مشاوره عنایت ا.... شریفی، دانشگاه علامه طباطبایی، 1394ش.
    15. جعفری، محمد تقی؛ «تحلیل و بررسی سکولاریسم: حذف دین از زندگی دنیوی بشر»؛، فصلنامه قبسات، شماره1، صص54-69، 1375ش.
    16. جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر موضوعی (جلد پنجم: معاد در قرآن)؛ قم: مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1366ش.
    17. حاجی صادقی، عبد‌ الله، «فطری بودن گرایش به دین»؛ فصلنامه قبسات، شماره 36، 1388ش.
    18. حسنی، ابوالحسن؛ آموزه‌های سیاسی قرآن؛ قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، دفتر عقل، 1387ش.
    19. حمزه، بابک؛ «اسلام سیاسی و اسلام سکولار(مقایسه موردی اندیشه سیاسی سید قطب و علی عبدالرازق)»؛ پایان نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، به راهنمایی مصطفی کواکبیان، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، 1395ش.
    20. حیدرى، على؛ «انتظار از قرآن در تفاسیر قرن اخیر»؛ فصلنامه پژوهش های قرآنی، شماره 7 - 8 ویژه تفسیر نگاری در قرن چهاردهم، صص 56-75، 1375ش.
    21. خاقانی، فریبا؛ «گرایش های سیاسی اجتماعی سید قطب مفسر فی ظلال القرآن»؛ اردبیل: اولین کنگره بین المللی حکمت ناب، 1394ش.
    22. خالدى، صلاح عبد الفتاح؛ المنهج الحرکی فی ظلال القرآن؛ اردن: دار عمار، 1421ق.
    23. ـــــــــــــــــــــــ؛ مفاتیح للتعامل مع القرآن؛ دمشق: دار القلم، 1424ق.
    24. خرمشاهی، بهاءالدین؛، تفسیر و تفاسیر جدید؛ تهران: انتشارات کیهان، 1364ش.
    25. ـــــــــــــــــــــــ؛ دین‌پژوهی؛ترجمه محمدعلی صوتی، تهران: نشر وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1372ش.
    26. خسروپناه، عبدالحسین؛ «تبیین و تحلیل سکولاریزم»؛ قم: موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان، نسخه الکترونیکی: https://library.tebyan.net)، 1387ش.
    27. ـــــــــــــــــــــــ؛ «علامه طباطبایی فیلسوف علوم انسانی- اسلامی»؛ تهران: سـازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی، 1390ش.
    28. ﺧﻠﻴﻞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ فراهیدی، «ﮐﺘﺎ ﺍﻟﻌﻦ»، ﻗﻢ: ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺍﻟﻨﺸﺮ ﺍﻻﺳﻼﻣﻲ، ١٤١٤ق.
    29. خواجه سروی، غلامرضا؛ «وحدت دین و سیاست در اندیشه امام خمینی (ره)»؛ مجله علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم (ع) شماره 16، صص 91-104، 1380ش.
    30. دال، رابرت؛ «تجزیه و تحلیل جدید سیاست»؛ ترجمه حسین ظفریان، تهران: نشر مترجم، 1364ش.
    31. دانشیار، علیرضا؛ «بررسی تفسیر سیاسی مفاهیم قرآنی در دوران انقلاب اسلامی از منظر آیت الله خامنه‏ای (دام عزّه)»؛ فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، شماره 52، صص 59-82، 1397ش.
    32. رشاد عبدالعزیز، محمد؛ أثر الفکر العلمانی فی المجتمع الاسلامی؛ قاهره: دارالمحدثین للبحث العلمی و الترجمة و النشر، 2010م.
    33. رومى، فهد بن عبدالرحمن بن سلیمان؛ اتجاهات التفسیر فى القرن الرابع عشر؛ بیروت: مؤسسه الرساله، 1418ق.
    34. الریس، محمد ضیاءالدین؛ الإسلام و الخلافة فی العصر الحدیث؛ القاهرة: دار التراث، 1972م.
    35. زبیدى حسینى واسطى، مرتضى؛ تاج العروس من جواهر القاموس؛ بیروت: دارالفکر، 1414ق.
    36. زهرانی، مصطفی؛ «اندیشه سیاسى علامه طباطبایى»؛ فصلنامه علوم سیاسی، شماره 1، صص 89-116، ۱۳۷۷ش.
    37. سوزنگر، سیروس؛ «اندیشه سیاسی سید قطب»؛ کتاب اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، صص361-398، 1390 ش.
    38. شاهرودى، عبد الوهاب؛ ارغنون آسمانى؛ جستارى در قرآن، عرفان و تفاسیر عرفانى، رشت: کتاب مبین، 1383ش.
    39. شهرستانی، آلاء؛ «بررسی تطبیقی گرایشهای اجتماعی علامه طباطبایی و ابن عاشور»؛ پایان‌نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی زهره اخوان مقدم، تهران: دانشکده علوم و فنون قرآن، 1395ش.
    40. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ روابط اجتماعى در اسلام؛ به کوشش سید هادى خسروشاهى و محمد جواد حجتى کرمانى، قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1387 ش.
    41. ـــــــــــــــــــــــــــــ، سنن النبی، قم: موسسه بوستان کتاب، بی‏تا (الف).
    42. ـــــــــــــــــــــــــــــ و دیگران؛ «ولایت و زعامت»؛ موجود در کتاببحثی درباره مرجعیت و روحانیت، تهران: شرکت سهامی انتشار، بی‏تا (ب).
    43. ـــــــــــــــــــــــــــــ؛ شیعه در اسلام؛ قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1362ش.
    44. ـــــــــــــــــــــــــــــ؛ آموزش عقاید و دستورهاى دینى؛ تهران: بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی، معاونت فرهنگی و اجتماعی و هنری، 1370ش.
    45. ـــــــــــــــــــــــــــــ؛ تعالیم اسلام؛ قم: موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۸ ش. (الف).
    46. ـــــــــــــــــــــــــــــ؛ بررسى‏هاى اسلامى؛ به کوشش سید هادى خسرو شاهى، قم: موسسه بوستان کتاب، 1388 ش. (ب).
    47. ـــــــــــــــــــــــــــــ؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
    48. ـــــــــــــــــــــــــــــ؛ اسلام و احتیاجات واقعی هر عصر؛ تهران: کانون انتشارات محمدی، 1348 ش.
    49. ـــــــــــــــــــــــــــــ؛ علی و فلسفه الهی؛ به کوشش سید ابراهیم سید علوی، تهران: نشر مطهر، 1379 ش.
    50. طبرسى، فضل بن حسن؛ مجمع البیان لعلوم القرآن؛ تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1376ش.
    51. طریحى، فخر الدین؛ مجمع البحرین؛ تهران: کتابفروشى مرتضوى، 1375ش.
    52. عابدی، محمد؛ «استلزام‌های مبانی خداشناسی در ساحت سیاست از منظر علامه طباطبایی»؛ نشریه معرفت سیاسی، شماره سوم، صص 63-86، 1394ش.
    53. عالیه، سمیر؛ نظام الدولة و القضاة و العرف فی الإسلام؛ بیروت: مؤسسة الجامعیة للدراسات و النشر التوزیع، بی‏تا.
    54. عسکرى، ابوهلال حسن بن عبداللّه و سید نورالدین جزائرى؛ معجم الفروق اللّغویة؛ قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، 1412ق.
    55. عضدانلو، حمید؛ سیاست و بنیان‏های فلسفی اندیشه سیاسی؛ تهران: نشر نی، 1389ش.
    56. علیپور، عفت؛ اندیشه سیاسی سید قطب؛ تهران: نشر احسان، 1388ش.
    57. علیخانی، علی اکبر؛ «اندیشه سیاسی علامه طباطبایی»؛ کتاب اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، صص 151-189، 1390 ش.
    58. فرزند وحی، جمال و حامد غلامی و عباس محمدی؛ «سنن اجتماعی در قرآن از منظر علامه طباطبائی و سید قطب»؛ اندیشه علامه طباطبایی، شماره 2، صص 117-148، 1394ش.‏
    59. قطب، سید؛ فی‌ ظلال‌ القـرآن؛ قاهره: دار الشروق، 1412ق.
    60. ــــــــــ؛ معالم فی الطریق؛ قاهره: دارالشروق، 1979م.
    61. ــــــــــ؛ معرکة الإسلام والرأسمالیّة؛ قاهره: دارالشروق، 1414ق.
    62. ــــــــــ؛ المستقبل لهذا الدین؛ قاهره: دارالشروق، 1993م.
    63. ــــــــــ؛ السلام العالمی و الاسلام؛ قاهره: دارالشروق، 2001م. (الف).
    64. ــــــــــ؛ ما چه می‏گوییم؛ ترجمه سیدهادی خسروشاهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1370 ش.
    65. ــــــــــ؛ العدالة الاجتماعیّة فی الإسلام؛ مصر، دار إحیاء الکتب العربیّة، 1958 م.
    66. ــــــــــ؛هذا الدین؛ قاهره: دارالشروق، 2001 م. (ب).
    67. ــــــــــ؛ خصائص التصور الاسلامی و مقوّماته؛ قاهره: دارالشروق، 2002م.
    68. ــــــــــ؛ الشاطی المجهول؛ مصر: مطبعة الصادق، بی‏تا.
    69. ــــــــــ؛ آینده در قلمرو اسلام؛ ترجمه سید على خامنه‌اى، بی‏جا: هجرت، 1360 ش. (الف).
    70. ــــــــــ؛ مقابلة اسلام با سرمایه‌داری و تفسیر آیات ربا؛ ترجمه و اقتباس سیدمحمد رادمنش، تهران: بنیاد علوم اسلامی، 1360 ش. (ب).
    71. ــــــــــ؛ نشانه‌های راه؛ ترجمه محمود محمودی، تهران: نشر احسان، 1378ش.
    72. ــــــــــ؛ عدالت اجتماعی در اسلام؛ ترجمه محمد علی گرامی و سید هادی خسروشاهی، قم: مؤسسه انتشارات رسالت، 1353 ش.
    73. مصباح یزدی، محمد تقی؛ نظریه سیاسی اسلام؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1378ش.
    74. مطبقانی، مازن بن صلاح؛ النظام السیاسی فی الاسلام؛ المدینة المنورة: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، بی‏تا.
    75. معرفت، محمد هادى؛ التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب؛ مشهد: الجامعة الرضویه للعلوم الاسلامیه، 1418ق.
    76. ملک زاده، محمد؛ «ماهیت سیاست اسلامی در قرآن از منظر علامه طباطبایی»؛ قبسات، شماره 86، صص 197-222، 1396ش.
    77. مؤسسه فرهنگی هنری قدر ولایت، جستاری در اندیشه سیاسی اسلام، تهران: مؤسسه فرهنگی هنری قدر ولایت، 1393ش.
    78. نجفی، یوسف و حمزه علی بهرامی، «گستره مفهوم«جهاد به مثابه قتال»در اندیشه سید قطب و علامه طباطبایی، مطالعات تفسیری، شماره 30، صص 111-128، 1396ش.
    79. نصیریان آذر بناب، صفر، استعدادهای معرفتی انسان در قرآن از منظر علامه طباطبایی و سید قطب، پایان نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی محمد هادی مفتح و مشاوره محمد علی تجری، دانشگاه قم، 1391ش.
    80. نفیسى، شادى، عقلگرایى در تفاسیر قرن چهاردهم، قم: دفتر تبلیغات اسلامى، 1379ش.
    81. هاشمی رفسنجانی، اکبر، فرهنگ قرآن، قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1386ش.
    82. هزاویی، سید مرتضی و برزگر، میثم، «مطالعه تطبیقی مناسبات دین و سیاست از دیدگاه امام خمینی (ره) و علی عبدالرازق»، پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه همدان)، شماره 16، صص 155-174، 1394ش.
    83. همیلتون، ملکم، جامعه‌شناسی دین، ترجمه، حسن ثلاثی، تهران: نشر تبیان، 1377ش.
دوره 12، شماره 26
فروردین 1401
صفحه 151-171

  • تاریخ دریافت 24 دی 1398
  • تاریخ بازنگری 28 بهمن 1398
  • تاریخ پذیرش 28 اسفند 1398