نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دانشگاه مذاهب اسلامی

2 عضو هیأت علمی و معاون آموزشی واحد خواهران دانشگاه مذاهب

3 استاد دانشگاه تهران

4 استادیار دانشگاه مذاهب اسلامی

10.30512/kq.2021.12421.2473

چکیده

DOR: https://dorl.net/dor/20.1001.1.22516026.1399.10.23.1.6
تحلیل معنایی واژگان متن از راه دستیابی به دقایق معنا صورت می­گیرد. این نگاه در قرآن به دلیل نقش آن در تأمین سعادت بشر اهمیت می­یابد. واژه «فتح» 12 بار در قرآن آمده­ که بیشترین تکرار آن در سوره «فتح» است. پژوهش حاضر با روش معناشناسی به استخراج مفاهیم همنشین و جانشین و تبیین معنایی «فتح» در قرآن و سوره «الفتح» می­پردازد. با بررسی روابط معنایی «فتح» روشن می‌شود که مهم‌ترین همنشین «فتح» با رابطه مکملی لفظ جلاله «الله»، با رابطه اشتدادی واژه «نصر» و با رابطه تقابلی واژه «نصیب» است. در سوره «الفتح» نیز لفظ «فتح» بر محور همنشینی مکملی با «مبین»، «قریب»، «جعل» و «اثاب» و بر محور همنشینی اشتدادی با «غفران»، «هدایت»، «اتمام»، «نصر»، «سکینه» و «غنیمت» و بر محور جانشینی با «سلطان» در یک حوزه معنایی قرار می­گیرد. ازاین­رو، به غیر از معانی مختلف فتح در قرآن از قبیل باز نمودن، حل و فصل، حکم و قضاوت، آنجا که فتح به معنای گشایش و پیروزی آمده است، این مؤلفه‌ها مد نظر است: پیروزی با دوام و از ناحیه خداوند، همراه با قدرت و تسلط بدون جنگ. لازم به ذکر است این فتح در نتیجه خلوص نیت، یاری دین و صبر به مؤمنان بخشیده می‌شود و نتایجی همچون پوشاندن گناهان، آرامش قلب­ها و توفیقات بزرگ الهی، اعمّ از مادی و معنوی را دربردارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The semantic analysis of the word ‘Fath’ in the ‘Al-Fath’ Chapter

نویسندگان [English]

  • faride mohamadzade 1
  • Atefe Zarsazan 2
  • Majid Maaref 3
  • Nasim Arabi 4

1 Student at the University of Islamic Denominations

2 Lecturer and deputy of educational affairs The University of Islamic Denominations

3 Professor Tehran University

4 Assistant professor The University of Islamic Denominations

چکیده [English]

DOR: https://dorl.net/dor/20.1001.1.22516026.1399.10.23.1.6
A deep understanding of a certain word is often gained through the analysis of its semantic features. This holds true specifically about the Quran as the means of guidance. The present research focuses on the word ‘Fath’. There are twelve occurrences of this word in the Quran with its highest frequency in the ‘Al-Fath’ Chapter. Through a semantic analysis, the study seeks to clarify the meanings of the word in collocation and substitution relationships. It has emerged that this word is mainly collocated to the word ‘Allah’ in a complementary relationship. It is also collocated to the words ‘nasr’ and ‘nasib’ in synergistic and contrastive relationships respectively. As far as the ‘Al-Fath’ Chapter is concerned, the word ‘Fath’ has a complementary relationship  with ‘mobin’, ‘qharib’, ‘ja’l’ and ‘athab’, a synergistic relationship with ‘ghofran’, ‘hidayat’, ‘itmam’, ‘nasr’, ‘sakineh’ and ‘ghanimat’, and a substitutive relationship with ‘soltan’. Therefore, apart from its common meanings such as ‘opening up’, ‘setting’ and ‘judging’, the word has a specific sense as well; it refers to God-granted victory which is durable and associated with power and dominance gained through no war. It is to be noted that such a victory is the result of sincerity, patients and assisting the religion on the part of believers. It also entails such merits as pardoned sins, peace of mind and great successes endowed in both material and spiritual domains.

کلیدواژه‌ها [English]

  • semantics
  • Fath
  • Collocation and substitution relationships
  • The Al-Fath Chapter
  1. -  قرآن کریم

    1. آلوسی، محمود­ بن ­عبدالله؛ روح ­المعانی فی تفسیر ­القرآن ­العظیم و­السبع­ المثانی، بیروت، دارالکتب­العلمیه، 1415ق.

    2. ابن­جوزی، عبدالرحمن بن علی؛ المنتظم فی تاریخ الأمم والملوک، بیروت، دار­الکتب­العلمیة،1412ق.

    3. ابن­عاشور، محمد­بن طاهر؛  التحریر­والتنویر، بی­جا، بی­چا، بی­تا.

    4. ابن فارس، احمد؛معجم مقاییس­اللغه، مکتبةالإعلام­الإسلامی، 1404ق.

    5. ابن­منظور، محمد­بن مکرم؛ لسان­العرب، بیروت، دار صادر، 1414ق.

    6. ابوالفتوح رازی، حسین­بن­علی؛ روض­الجنان و­روح­الجنان فی تفسیر­القرآن، مشهد، بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی، 1408ق.

    7. ابوهلال عسکری، حسن­بن­عبدالله؛  الفروق فی­اللغه، بیروت، دارالآفاق­الجدیده،1400ق.

    8. ایزوتسو، توشیهیکو؛ خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران، شرکت سهامی انتشار1361ش.

    9. بازرگان، عبدالعلی؛ نظم قرآن، تهران، قلم، 1375ش.

    10. باقری، مهری؛ مقدمات زبان­شناسی، تهران، قطره، 1378ش.

    11. بحرانی، سید هاشم؛  البرهان فی تفسیر­القرآن، تهران، بنیاد بعثت، 1416ق.

    12. بغوی، حسین­بن­مسعود؛ معالم­التنزیل فی تفسیر­القرآن، بیروت، دار­احیاء­التراث­العربی،1420ق.

    13. بیضاوی، عبدالله­بن­عمر؛  انوار­التنزیل واسرار­التأویل، بیروت، داراحیاء­التراث­العربی، 1418ق.

    14. بی­یرویش، مانفرد؛ زبان­شناسی جدید، ترجمه محمدرضا باطنی، تهران، آگاه، 1374ش.

    15. پالمر، فرانک ؛ نگاهی تازه به معناشناسی، ترجمه کوروش صفوی، تهران، کتاب ماد، 1366ش.

    16. ثعلبی، احمدبن­ابراهیم؛ الکشف والبیان عن تفسیرالقرآن، بیروت، داراحیاءالتراث­العربی، 1422ق.

    17. جوادی آملی، عبدالله؛ تسنیم، قم، نشر اسراء، 1388ش الف.

    1. 18.                                                       ، 1389ش.
    2. 19.                          ؛ پیامبر رحمت، قم، نشر اسراء، 1388 ب.

    20. جوهری، اسماعیل­بن­حماد؛  الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین، 1376ش.

    21. فراهیدی، خلیل بن احمد؛  کتاب­العین، قم، هجرت،1410ق.

    22. راغب­اصفهانی، حسین­بن­محمد؛ المفردات­فی­غریب­القرآن، دمشق بیروت، دار­العلم الدار­الشامیه، 1412ق.

    23. زبیدی، مرتضی؛  تاج­العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکرللطباعةوالنشروالتوزیع، 1414ق.

    24. زمخشری، محمود؛  الکشاف عن حقائق غوامض­التنزیل، بیروت، دار­الکتاب­العربی، 1407ق.

    25. دامغانى، حسین­بن­محمد؛ الوجوه­و­النظائر لالفاظ کتاب­الله­العزیز، مصر، جمهوریة مصر­العربیة، 1416ق.

    26. درویش، محی­الدین؛ اعراب­القرآن­الکریم و­بیانه، سوریه، الارشاد، 1415ق.

    27. دعاس، احمد­عببد؛ اعراب­القرآن­الکریم(دعاس)، دمشق، دار­الفارابی ­للمعارف، 1425ق.

    28. دینورى، عبدالله­بن­محمد؛ ­الواضح فى تفسیر­القرآن­الکریم‏، بیروت، دار­الکتب­العلمیة، 1424ق.

    29. ذهبی، محمدبن احمد؛ تاریخ­الإسلام، بیروت، دار­الکتاب­العربی،1407ق.

    30. سلمان­نژاد، مرتضی؛ « معناشناسی تدبر در قرآن با سه رویکرد ساختاری، ریشه­شناسی و تاریخ­انگاره»، پایان­نامه کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق(ع)، 1391ش.

    31. سید قطب، ابراهیم شاذلی؛ فی­ظلال­القرآن، بیروت- قاهره، داراشروق، 1412ق.

    32. سیوطی، عبدالرحمن؛  الدر­المنثور فی­التفسیر بالمأثور، بیروت، دار­المعرفۀ.، بی­تا.

    1. 33.  صافی، محمود؛ الجدول فی إعراب­القرآن و­صرفه و­بیانه مع فوائد نحویة­هامة، دمشق، دارالرشید، 1418ق.

    34. صفوی، کوروش؛ درآمدی بر معناشناسی، تهران، سوره مهر، 1378ش.

    35. طباطبایی، محمدحسین؛  المیزان فی­تفسیرالقرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،1417ق.

    36. طبرانى، سلیمان بن احمد؛  تفسیر­القرآن­العظیم، اردن، دار­الکتاب­الثقافی، 2008م.

    37. طبرسی، فضل­بن­حسن؛ مجمع­البیان فی تفسیر­القرآن، تهران، انتشارات ناصرخسرو، 1372ش.

    1. 38.  _____________ ، جوامع­الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم، 1377ش.

    39. طبری، محمد­بن جریر؛ جامع­البیان فی تفسیر­القرآن، بیروت، دارالمعرفۀ، 1412ق.

    40. طریحی، فخرالدین؛  مجمع­البحرین، تهران، کتابخانه مرتضوی، 1375ش.

    41. طوسی، محمد­بن­حسن؛  التبیان فی تفسیر­القرآن، بیروت، دار احیاء­التراث­العربی، بی­تا.

    42. عبدالباقی، محمدفؤاد؛ المعجم­المفهرس لالفاظ القرآن­الکریم، قاهره، دارالکتب­المصریه، 1364ش.

    43. فتاحی­زاده، فتحیه و امینی، فریده؛ « معناشناسی «امام حق» در آیات قرآن»، مطالعات تفسیری، ش 20، 1393ش.

    44. فخر­رازی، محمد­بن­عمر؛ مفاتیح­الغیب، بیروت، دار­احیاء­التراث­العربی، 1420ق.

    45. فکوهی، ناصر؛ تاریخ اندیشه­ و نظریه­های انسان­شناسی، تهران، نی، 1386ش.

    46. فیومی، احمد بن محمد؛ المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، قم، دارالهجره، 1414ق.

    47. قائمی­نیا، علیرضا؛ معناشناسی شناختی قرآن، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1390ش.

    48. قرائتی، محسن؛ تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1383ش.

    49. قرشی، علی اکبر؛  قاموس قرآن، تهران، دارالکتب­الاسلامی، 1371ش.

    50. قمی، علی بن ابراهیم؛ تفسیر قمی، قم، دار­الکتاب، 1367ش.

    51. کرباسى، محمدجعفر؛  اعراب­القرآن، بیروت، دار و مکتبة­الهلال، 1422ق.

    52. مصطفوی، حسن؛  التحقیق فی­کلمات القرآن­الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش.

    53. مغنیه، محمدجواد؛  تفسیر­الکاشف، تهران، دارالکتب­الاسلامیه، 1424ق.

    54. مکارم شیرازی، ناصر؛  تفسیر نمونه، تهران، دار­الکتب­الاسلامیه، 1374ش.

    55. نحاس، ابوجعفر احمد بن­محمد؛ اعراب­القرآن، بیروت، دارالکتب­العلمیه، 1421ق.

    56. نکونام، جعفر؛ درآمدی بر معناشناسی قرآن، قم، نینوا، 1390ش.

    57. واحدى، على بن­احمد؛ اسباب نزول القرآن،بیروت، دار­الکتب­العلمیة، 1411ق.