پژوهشی پیرامون ابوعبدالرّحمن سلمی و شخصیت رجالی وی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد (نویسنده مسئول)

2 دانشیار دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

ابوعبدالرحمن سلمی از جمله اصحاب حضرت علی (ع) است. بررسی وضعیت رجالی او در مقام یکی از مشاهیر قرائت در صدر اسلام، بویژه به دلیل حضورش در سند قرائت عاصم، دارای اهمّیت شایانی است. این پژوهش با بهره‌گیری از داده‌های تاریخی، رجالی و حدیثی، به توصیف و تحلیل اخبار وارد شده دربارة سلمی پرداخته و به این نتیجه رسیده است که اصلی‌ترین معلم سلمی در قرائت، امام علی (ع) بوده است و در این باره، دیدگاه کسانی که عثمان را معلّم اصلی او می‌شمارند صحیح نیست. همچنین، بر اساس قرائن تاریخی، اثبات می‌شود که وی نمی‌توانسته است استاد قرائت حسنین (ع) باشد. این پژوهش، نشان می‌دهد که گرچه سلمی در رجال برقی به عنوان یکی از خواص امیر مؤمنان (ع) شناخته شده، امّا دست کم در برهه‌ای از زمان، در شمار یاران ویژه ایشان نبوده است. وی در این برهه از زمان، حضور فعالی در صحنة همراهی با امام علی (ع) و فرزندان ایشان (ع) نداشته است. این کناره‌گیری، به دلیل مسائل مالی و یا نابینایی اوـ و نه دشمنی عقیدتی با امیر مؤمنان (ع)ـ بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A survey on Abu Abd Al-Rahman Solami and his place in "knowledge of Men of Narration" (Ilm al-Rijaal)

نویسندگان [English]

  • Ilahe Shah Pasand 1
  • Mortaza Iravani Najafi 2
  • Saheb Ali Akbari 2
  • Sohaila Piroozfar 2
1 Assistant professor at University of Quranic studies, Iran.
2 Associate professor at Ferdowsi University of Mashad, Iran.
چکیده [English]

 
 
Abu Abd Al-Rahman Solami is considered as one of the companions of Imam Ali (PBUH). He is prominent and need to be studied as a famous figure in knowledge of Reading of the Quran of early Islam because he has been mentioned in the chain of narratives of Aasim Reading. This research by using historical, Rijal and Hadith data describes and analyzes the news received about Solami and concludes that the main master of Solami in Reading the Quran has been Imam Ali. Moreover it concludes that the claim of those who consider Uthman as Solami's master cannot be right.
According to historical evidences the paper shows that Solami cannot be considered as a teacher of Hasan and Hossein Ibn Ali. He has been mentioned in the work of Barqi (the book of Rijal) as one of the nearest companions of Imam Ali (PBUH) but we cannot accept him as an intimate companion of Ali, and this is the case at least at a part of time. In this short time he did not actively accompany Imam Ali and his Sons (PBUT) and his shunning at that time was due to financial affairs or his blindness and not for his dogmatic differences with Imam Ali (PBUH).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Abu Abd al-Rahman Solami
  • Rijal (the knowledge of Men of Narration)
  • Reading
  • Othman
  • Siffain War
ـ‌ قرآن کریم.

1. ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن؛ الجرح والتعدیل؛ بیروت: دارإحیاء التراث العربی، 1371 ق.

2. ابن ابى الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغة؛ قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، 1404 ق. ‏

3. ابن ابی خیثمة، احمد؛ التاریخ الکبیر؛ تحقیق: صلاح بن فتحی، قاهرة: الفاروق الحدیثة، 1427 ق.

4. ابن ‌ابی‌‌شیبة، عبدالله؛ المصنف؛ تحقیق: سعید لحام، بیروت: دار الفکر، 1409 ق.

5. ابن اثیر، على؛ أسد الغابة فى معرفة الصحابة؛ بیروت: دار الفکر، 1409 ق.

6. ــــــ؛الکامل فی التاریخ؛ بیروت: دار صادر- دار بیروت، 1385 ق.

7. ابن اعثم‌، احمد؛ الفتوح؛ تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء، 1411 ق.

8. ابن بابویه، محمد؛ معانی الاخبار؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1403 ق.

9. ابن تمیم، محمد؛ المحن؛ تحقیق: عمر سلیمان العقیلی، الریاض: دار العلوم، 1404 ق.

10. ابن جزری، شمس الدین محمد؛ النشر فی القراءات العشر؛ بی‌جا، المطبعة التجاریة الکبرى، بی‌تا.

11. ــــــ؛غایة النهایة؛ بی‌جا، مکتبة ابن تیمیة، 1351 ق.

12. ابن جوزی، عبدالرحمن؛ المنتظم فى تاریخ الامم و الملوک؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1412 ق.

13. ــــــ؛ تلقیح فهوم أهل الاثر؛ بیروت: شرکة دار الأرقم، 1997 م.      

14. ــــــ؛صید الخاطر؛ بعنایة: حسن المساحی سویدان، دمشق: دار القلم، 1425 ق.

15. ابن حِبّان، محمد؛ الثقات؛ تحقیق: شرف الدین احمد،بیروت: دار الفکر، 1395 ق.

16. ــــــ؛ مشاهیر علماء الامصار؛ تحقیق: فلایشهمر، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1959 م.

17. ابن حبیب، محمد؛ کتاب المحبر؛ تحقیق: ایلزة لیختن شتیتر، بیروت: دار الآفاق الجدیدة، بی‌تا.

18. ابن حجر عسقلانی، احمد؛ الاصابة فى تمییز الصحابة؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415 ق.

19. ــــــ؛ تقریب التهذیب؛ تحقیق: محمد عوامة، سوریه: دار الرشید، 1406 ق.

20. ــــــ؛ تهذیب التهذیب؛ بیروت: دار الفکر، 1404 ق.

21. ــــــ؛ العجاب فی بیان الاسباب؛ تحقیق: عبدالحکیم محمد الأنیس، دمام: دار ابن الجوزی، بی‌تا.

22. ابن حیون، نعمان؛ دعائم الاسلام؛ ط الثانیة، قم: آل البیت (ع)، 1385 ق.

23. ابن داود، حسن؛ رجال ابن داود؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1383 ق.

24. ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری؛ تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1410 ق.

25. ابن شهرآشوب، محمد؛ مناقب آل أبی طالب؛ قم: انتشارات علامه، 1379 ق.

26. ابن طاووس، على؛ الاقبال بالاعمال الحسنة؛ تحقیق: جواد قیومی، قم: دفتر تبلیغات اسلامى، 1376 ش.

27. ابن عبدالبر، یوسف؛ الاستیعاب فى معرفة الاصحاب؛ تحقیق: علی بجاوی، بیروت: دار الجیل، 1412 ق.

28. ابن عبرى؛غریغوریوس، تاریخ مختصر الدول؛ تحقیق: انطون یسوعی، بیروت: دار الشرق، 1992 م.

29. ابن عدی، عبد الله؛ الکامل فی ضعفاء الرجال؛ تحقیق: عادل عبدالموجود، بیروت: الکتب العلمیة، 1418 ق.

30. ابن عربی، محمد؛ احکام القرآن؛ تعلیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1424 ق.

31. ابن عساکر، علی؛ تاریخ دمشق؛ تحقیق: عمرو بن غرامة، بیروت: دار الفکر، 1415 ق.

32. ابن عطیه، عبدالحق؛ المحرر الوجیز؛ تحقیق: عبدالسلام عبدالشافى، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1422 ق.

33. ابن عماد، عبدالحی؛ شذرات الذهب؛ تحقیق الأرناؤوط، دمشق- بیروت: دار ابن کثیر، 1406 ق.

34. ابن قتیبة، عبد الله؛ المعارف؛ تحقیق: ثروت عکاشة، قاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1992 م.

35. ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة؛ بیروت: دار الفکر، 1407 ق.

36. ابن مجاهد، احمد، السبعة فی القراءات، تحقیق: شوقی ضیف، قاهرة: دار المعارف، 1400 ق.

37. ابن مَنْجُویَه، احمد؛ رجال صحیح مسلم؛ تحقیق: عبدالله لیثی، بیروت: دار المعرفة، 1407 ق.

38. ابن منظور، محمد؛ لسان العرب؛ دار الفکر/ دارصادر، ط الثالثة، بیروت: 1414 ق.

39. ــــــ؛ مختصر تاریخ دمشق؛ تحقیق: روحیة النحاس، دمشق: دار الفکر، 1402 ق.

40. ابوالفرج اصفهانی، علی؛ مقاتل الطالبیین؛ تحقیق: احمد صقر، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.

41. ابوشیخ اصفهانی، عبدالله؛ طبقات المحدثین بإصبهان؛ تحقیق: عبدالغفور بلوشی، بیروت: الرسالة، 1412 ق.

42. ابو نعیم اصفهانی، احمد؛ معرفة الصحابة؛ تحقیق: عادل عزازی، ریاض: دار الوطن للنشر، 1419 ق.        

43. احسان عباس؛ مقدمة الطبقات الکبری: ابن سعد؛ بیروت: دارصادر، 1968 م.

44. احمد بن حنبل؛ المسند؛ تحقیق: شعیب الأرنؤوط، إشراف: عبدالله الترکی، بی‌جا: مؤسسة الرسالة، 1421 ق.

45. اردبیلى، محمد علی؛ جامع الرواة؛ قم: مکتبة المحمدیة، بی‌تا.

46. امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب؛ ط الرابعة، بیروت: دار الکتاب العربی، 1397 ق.

47. باجی، سلیمان؛ التعدیل والتجریح؛ تحقیق: ابولبابة حسین، ریاض: دار اللواء، 1406 ق.

48. باقلانی، محمد؛ الانتصار للقرآن؛ تحقیق: محمد القضاة، عَمّان: دار الفتح‌/ بیروت: دار ابن حزم، 1422 ق.   

49. بخاری کلاباذی، احمد؛ رجال صحیح البخاری؛ بیروت: دار المعرفة، 1407 ق.

50. بخاری، محمد؛ التاریخ الاوسط؛ تحقیق: محمود زاید، حلب/ قاهرة: دار الوعی/ مکتبة دار التراث، 1397 ق.

51. ــــــ؛التاریخ الکبیر؛ تحقیق: هاشم ندوی، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.

52. ــــــ؛الصحیح؛ بیروت: دار الفکر، 1401 ق.

53. براقی، حسین؛ تاریخ الکوفة؛ ط الرابعة، بیروت: دار الأضواء، 1407 ق.

54. برقى، احمد؛ الرجال (الطبقات)؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1383 ق.

55. بروجردی، علی‌اصغر؛ طرائف المقال؛ تحقیق: مهدی رجائی، قم: مکتبة آیة الله مرعشی نجفی، 1410 ق.

56. بسوى، یعقوب؛ المعرفة و التاریخ؛ تحقیق: اکرم ضیاء عمری، ط الثانیة، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1401 ق.

57. بَلاذُرى، احمد؛ انساب الاشراف؛ تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، 1417 ق.

58. بلاغى، محمد جواد؛ آلاء الرحمن فى تفسیر القرآن؛ قم: بنیاد بعثت، 1420 ق.

59. بیهقی، احمد؛ دلائل النبوة؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1405 ق.

60. پاکتچی، احمد؛ تاریخ حدیث؛ به کوشش یحیی میرحسینی، چ2، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، 1388 ش.

61. تفرشى، مصطفى؛ نقد الرجال؛ قم: مؤسسه آل البیت (ع)، 1418 ق.

62. ثعلبى، احمد؛ الکشف و البیان؛ تحقیق: ابومحمد بن عاشور، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1422 ق.

63. ثقفى، ابراهیم؛ الغارات؛ تحقیق: جلال الدین ارموى، تهران: انجمن آثار ملى، 1353 ش.

64. جاحظ، عمرو؛ البرصان والعرجان والعمیان والحولان؛ بیروت: دار الجیل، 1410 ق.

65. حاکم نیشابوری، محمد؛ المستدرک؛ تحقیق: یوسف عبدالرحمن مرعشلی، بیروت: دار المعرفة، 1406 ق.

66. حائرى، محمد؛ منتهی المقال؛ قم: مؤسسه آل البیت (ع)، 1416 ق.

67. حزین لاهیجى؛محمد علی، فتح السّبل؛ به کوشش: ناصر باقرى، تهران: میراث مکتوب، 1375 ش.

68. حسینی آل مجدد، سیدحسن؛ «برائة الإمام (ع) من حدیث الشراب الحرام»؛ علوم الحدیث، ش8، مهر 1379 ش.

69. حمد، غانم قدورى؛ محاضرات فی علوم القرآن؛ عمان: دارعمار، 1423 ق.

70. خطیب بغدادی، احمد؛ تاریخ بغداد؛ تحقیق: بشار عواد، بیروت: دار الغرب الإسلامی، 1422 ق.   

71. خلیفة بن خیاط؛ التاریخ؛ تحقیق: أکرم ضیاء العمری، دمشق/ بیروت: دار القلم/ مؤسسة الرسالة، 1397 ق.     

72. ــــــ؛ الطبقات؛ تحقیق: سهیل زکار، بیروت: دار الفکر، 1414 ق.   

73. دارقطنی، علی؛ ذکر أسماء التابعین؛بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة، 1406 ق.

74. ــــــ؛ المؤتَلِف والمختَلِف؛ تحقیق: موفق بن عبدالله، بیروت: دار الغرب الإسلامی، 1406 ق.

75. دانى، ابوعمرو؛ جامع البیان فی القراءات السبع؛ امارات: جامعة الشارقة، 1428 ق.

76. دینورى، احمد؛ الاخبار الطوال؛ تحقیق: عبدالمنعم عامر، قم: منشورات الرضى، 1368 ش.

77. ذهبی، شمس‌الدین محمد؛ تاریخ الاسلام؛ تحقیق: عمر تدمرى، بیروت: دار الکتاب العربى، 1413 ق (الف).

78. ــــــ؛ تذکرة الحفاظ، بی‌جا: مکتبة الحرم المکی، 1374 ق.

79. ــــــ؛ سیر اعلام النبلاء؛ تحقیق: شعیب ارنؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1413 ق (ب).

80. ــــــ؛ معرفة القراء الکبار؛ تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1404 ق.

81. زرقانی مالکی، محمد؛ شرح الزرقانی علی المواهب اللدنیة؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1417 ق.

82. سخاوی، علی؛ جمال القراء و کمال الاقراء؛ دمشق/ بیروت: دار المأمون للتراث، 1418 ق.

83. سمرقندى، نصر؛ بحر العلوم؛ تحقیق: عمر بن غرامة، بیروت: دار الفکر، 1416 ق.

84. سمعانى، عبدالکریم؛ الانساب؛ تحقیق: عبدالرحمن بن یحیى، حیدرآباد: دائرة المعارف العثمانیة، 1382 ق.

85. سیدرضی، محمد؛ نهج البلاغة؛ تحقیق: صبحی صالح، قم: هجرت، 1414 ق.

86. سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن؛ الدر المنثور؛ قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1404 ق.

87. صنعانی، عبدالرزاق؛ المصنف؛ تحقیق: حبیب الرحمن اعظمی، هند: المجلس العلمی، بی‌تا.

88. طبرسى، فضل؛ إعلام الوری بأعلام الهدی؛ قم: آل البیت (ع)، 1417 ق.

89. طبری، محمد؛ جامع البیان فى تفسیر القرآن؛ بیروت: دار المعرفه، 1412 ق.

90. ــــــ؛ تاریخ الامم و الملوک؛ تحقیق: محمدابوالفضل ابراهیم، ط الثانیة، بیروت: دار التراث، 1387 ق.

91. طوسى، محمد؛ تهذیب الاحکام؛ تحقیق: حسن موسوى، چ4، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق.

92. عجلی، احمد؛ تاریخ الثقات؛ بی‌جا: دار الباز، 1405 ق.

93. ــــــ؛ معرفة الثقات؛ تحقیق: عبدالعلیم بستوی، مدینة: مکتبة الدار، 1405 ق.

94. عدوی، احمد؛ مسالک الابصار؛ أبوظبی: المجمع الثقافی، 1423 ق.

95. عقیلی، محمد؛ الضعفاء الکبیر؛ تحقیق: عبد المعطی امین قلعجی، بیروت: دار المکتبة العلمیة، 1404 ق.

96. علامه حلى، حسن؛ خلاصة الاقوال فی معرفة أحوال الرجال؛ قم: دار الذخائر، 1411 ق.

97. فرات بن ابراهیم کوفى؛ تفسیر؛ تحقیق: محمدکاظم محمودی، تهران: انتشارات وزارت ارشاد، 1410 ق.

98. فضل الله، محمدحسین؛ من وحی القرآن؛ ط الثانیة، بیروت: دار الملاک، 1419 ق.

99. فضل بن شاذان؛ الایضاح؛ تحقیق: جلال الدین ارموی، تهران: دانشگاه تهران، بی‌تا.

100. قوام السنة، اسماعیل؛ دلائل النبوة؛ تحقیق: محمد الحداد، ریاض: دارطیبة، 1409 ق.       

101. کلینى، محمد؛ الکافی؛ قم: دار الحدیث، ‏1429 ق.

102. مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار؛ بیروت: مؤسسة الوفاء، 1403 ق.

103. مزی، یوسف؛ تهذیب الکمال؛ تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1400 ق.

104. مسعودی، على؛ مروج الذهب؛ تحقیق: اسعد داغر، چ2، قم: دار الهجرة، 1409 ق.

105. ابن مسکویه، ابوعلى؛ تجارب الامم؛ تحقیق: ابوالقاسم امامى، تهران: سروش، 1379 ش.

106. مسلم بن حجاج؛ المسند؛ تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.

107. معرفت، محمدهادی؛ علوم قرآنی؛ قم: تمهید، 1380 ش.

108. مقدسى، مطهر؛ البدء و التاریخ؛ بی‌جا: مکتبة الثقافة الدینیة، بور سعید، بى‌تا.

109. مقریزى، احمد؛ إمتاع الاسماع؛ تحقیق: محمد نمیسى، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1420 ق.

110. نباطی بیاضی، علی؛ الصراط المستقیم؛ نجف: کتابخانه حیدریه، 1384 ق.

111. نصر بن مزاحم؛ وقعة صفین؛ تحقیق: عبدالسلام هارون، قاهرة: المؤسسة العربیة الحدیثة، 1382 ق.

112. نورى، میرزاحسین؛ خاتمة المستدرک؛ قم: مؤسسه آل البیت (ع)، قم: چ اول، بی‌تا.

113. نووی، محی الدین یحیی؛ صحیح مسلم بشرح النووی؛ بیروت: دار الکتاب العربی، 1407 ق.

114. واحدى، على؛ اسباب نزول القرآن؛ تحقیق: کمال بسیونى زغلول، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1411 ق.

115. یاقوت، شهاب الدین؛ معجم البلدان؛ ط الثانیة: بیروت: دارصادر، 1995 م.

116. ــــــ؛ معجم الادباء؛ تحقیق: احسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، 1414 ق.