دانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923Analyzing the semantic components of "Farīḍah" in the Holy Quran with etymological approachواکاوی مؤلفه های معنایی «فریضه» در قرآن کریم با رویکرد ریشه شناسی120372810.30512/kq.2024.21381.3852FAمحمدحسینشیرزاداستادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.0009-0006-1678-7022Journal Article20240316"Farīḍah", used 6 times in 5 verses of the Holy Qur'an, is the most significant word derived from the root "F-R-Ḍ". Although this word is used a little in Qur'anic verses, it refers to three very different financial payments, which are: bride-wealth (Q 2:236-237; Q 4:24), inheritance (Q 4:11), and alms (Q 9:60). Considering this wide conceptual scope, the present study aims for the first time to identify the semantic components of "Farīḍah", and explain that how this word can refer to bride-wealth, inheritance, and alms in Qur'anic Arabic. To achieve this main aim, the etymology of the word "Farīḍah" is high on the agenda. Moreover, the semantic changes of this word in Semitic languages will be discussed, and its semantic components in the Holy Qur'an will be identified. This study shows that the word "Farīḍah" enjoys two important semantic components that can be traced in bride-wealth, inheritance, and alms: firstly "quota", and secondly "divine command".<strong>هدف</strong>: «فریضه» شاخص ترین واژه مشتق از ماده «فرض» است که شش بار در پنج آیه از قرآن کریم وجود دارد. به رغم آنکه این واژه کاربرد چندانی در آیات قرآنی ندارد، اما ناظر به سه پدیده مالیِ مختلف، یعنی مهریه (بقره: 2/ 236-237، نساء: 4/ 24)، ارث (نساء: 4/ 11) و زکات (توبه: 9/ 60) به کار رفته است که با یکدیگر تفاوتهای بارزی دارند. با توجه به این گستره مفهومی، مطالعه حاضر برای نخستین بار در صدد پاسخ به این پرسش است که واژه «فریضه» دربردارنده چه مؤلفههای معنایی است که به طور همزمان، ظرفیت اطلاق بر مهریه و ارث و زکات را دارد.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: برای تحقّق اهداف مورد نظر، در مقاله حاضر کوشش می شود با کاربست رویکرد ریشه شناسی، سابقه واژه فریضه در زبانهای نیا پیجویی شود، روند تحولات معنایی آن در زبانهای سامی به مطالعه گذاشته شود و مؤلفه های معنایی آن در قرآن کریم بازشناخته شود.<br /><strong>یافتهها</strong>: بر پایه شواهد ریشه شناختی، «فرض» از کهن ترین ریشه های ثلاثی در خانواده زبان های سامی است که افزون بر عربی، بازمانده های آن در غالب زبان های خویشاوند همچون اکدی، اوگاریتی، عبری، آرامی ترگوم، مندایی و گعزی دیده می شود. قدیمترین نشان از این ماده را می توان در بُن ثناییِ «رض» در زبان آفروآسیایی بازجست که به معنای «شکستن/ تکّه تکّه کردن» است. همین بُن ثنایی است که پس از پذیرش پیشساز «ف/پ» به صورت ثلاثی درآمده و در ساخت واژه های متعدد از جمله «فریضه» ایفای نقش کرده است.<br /><strong>نتیجهگیری</strong>: این مطالعه نشان می دهد که واژه فریضه دربردارنده دو مؤلفه معناییِ مهم است که در مهریه و ارث و زکات قابل پیجویی هستند: یکی مؤلفه «سهم و نصیب» و دیگری مؤلفه «فرمان الهی».https://kq.meybod.ac.ir/article_3728_460b491b917d4185ed1f5be97229721a.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923A Novel reading of the disjointed narrative in Quranic stories based on the dating of the surahsخوانشی نو از روایتگری گسسته داستان های قرآنی با تکیه بر تاریخ گذاری2139377110.30512/kq.2024.21565.3913FAزهراکلباسیاستادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.Journal Article20240624The reason for the scattering of long stories of the prophets in different surahs as well as the short and scattered references to different stories in many surahs on the other hand, is always a question for the audience of the Quran. Even though the Prophet's audience is familiar with the stories mentioned in the Qur'an, it has not raised new and unprecedented issues. Yet, the continuous narration of a story similar to the one narrated in Surah Yusuf is more attractive and fluent for the audience, whether the readers are aware of that story or not. In this research, an attempt has been made to provide a new analysis of the lessons hidden in the story fragments scattered in different surahs by using the dating method. For this purpose, two models are used. The first is the long story of Prophet Moses in Meccan and Madani surahs, and the second is the stories narrated in Ankabut surah, which are reread according to the date of revelation of the surahs and their relation with the requirements. The socio-politics of the Prophet's time is investigated too. In the following, the mutual influence of stories in estimating the dating of a surah is investigated and, as a model, the role of four stories in Surah al-Ma'idah in determining the time of revelation of that surah is tested.<strong>هدف</strong>: چرایی پراکندگی داستانهای طولانی پیامبران در سورههای مختلف از یک سو و اشارههای کوتاه و پراکنده به داستانهای مختلف در بسیاری از سورهها از سوی دیگر، همواره برای مخاطبان قرآن پرسش برانگیز است؛ زیرا اگرچه مخاطبان پیامبر، پیش از نزول وحی از طریق ارتباط با اهل کتاب و زندگی در عربستان که زیستگاه برخی از پیامبران الهی بوده، با داستانهای مطرح در قرآن آشنا بودند و خداوند به منظور عبرتآموزی به قطعات داستانی مختلف اشاره نموده و قصههای نوین و بیسابقهای مطرح نکرده است؛ ولی همچنان نقل پیوستۀ یک داستان شبیه آنچه در سورۀ یوسف نقل شده، برای مخاطبان ـ اعم از آنکه از آن داستان مطلع باشند یا نباشند ـ جذابتر و روانتر است.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: این پژوهش بر آن است تا با کاربست روش تاریخگذاری، به پاسخهایی نوین دربارۀ حکمت گسستگیهای داستانهای قرآنی دست یابد. ازاینرو، با دو الگوی متفاوت، داستانهایی که یکی پر تکرار و طولانی است و دومی داستانهایی کوتاه و اشارهای که به صورت پیوسته در یک سوره نقل شده و هر کدام به فراز کوتاهی از زندگی یک پیامبر اشاره کرده، با روش تاریخگذاری مورد بررسی قرار میگیرد. هدف از این بررسی کشف رابطۀ احتمالیِ متقابل تاریخگذاری و قصههای قرآنی است.<br /><strong>یافتهها</strong>: با توجه به اینکه براساس گزارش منابع اسلامی و پیشااسلامی آشنایی مردمان حجاز با داستانهای قرآنی قبل از نزول قرآن حتمی است، هدف از نزول هر فقره داستان، کمک به هدف هر سوره است. هدف هر سوره نیز متناسب با اقتضائات زمان نزول آن سوره (که پیامبر در کدام مرحله از دعوت خویش بوده است)، تعیین میشود.<br /><strong>نتیجهگیری</strong>: با توجه به اینکه داستانهای قرآنی با توجه به تاریخ نزول هر سوره نازل شده و با کشف تاریخگذاری یک سوره میتوان به هدف از نزول داستانهای آن سوره دست یافت؛ میتوان با برقراری یک رابطۀ متقابل، در سورههایی که تاریخ نزول آنها مبهم است، از وجه مشترک داستانهای آن سوره، در صورت وجود، به عنوان یک قرینه برای تاریخگذاری سوره استفاده کرد.https://kq.meybod.ac.ir/article_3771_201e5bacd665709851b77148e225b332.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923Representation of causative relations in logical metonymies within the Quranic discourse: The Hymesian communicative competence approachبازنمایی «علاقه سببیت» مجاز عقلی در گفتمان قرآنی با رویکرد «توانش ارتباطی» هایمز4166372510.30512/kq.2025.21711.3899FAسیده فاطمهسلیمیاستادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی، آمل، ایران0000-0003-0114-7699فاطمهحسن نژاددانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری، ساری، ایران.0009-0008-0998-2078Journal Article20240530From the perspective of Hymes's "communicative competence", language is an effective sociological tool where intra-textual structures form its core components. From such a viewpoint, discursive action is central to the functions of communicative competence. Within the expanse of the Holy Quran, temporal, spatial, causative, and derivative forms of "logical metonymy" are among the high-frequency linguistic structures, playing a significant role in generating functions such as persuasion, warning, and lesson-drawing. Among them, the causative relation, with approximately 60 verses, assumes the role of a discursive behavior by adopting a realistic approach. Considering the function of language within the cultural-social context, and consequently, the critique of the externalist approach and the necessity for a structured interpretation of the Holy Quran, the present study aims to answer the question of how frequently this linguistic action engages with the functions of communicative competence and intellectual enrichment in interpretation. For this purpose, the study uses a descriptive-analytical method and the communicative competence theory of causative relations. The findings reveal that causative relation is a systematic literary structure with functions such as warning, metalinguistic, persuasive, and behavioral highlighting, indicating the authenticity of Quranic vocabulary in conveying profound concepts. A case study of the cause-and-effect variety in logical metonymy illustrates the conceptualization of value-based teachings in accordance with the socio-cultural context of the audience, demonstrating adaptability across time by anticipating various variables of human life.<strong>هدف</strong>: زبان از نگرگاه «توانشارتباطیِ» هایمز، ابزار مؤثر جامعهشناختی است که ساختهای درونمتنی، مؤلفههای اصلی آن را شکل میدهد؛ در چنین خوانشی، کنش گفتمانی در مرکز ثقل کارکردهای توانش ارتباطی قرار میگیرد. در گستره قرآنکریم، گونههای زمانی، مکانی، سببی و اشتقاقیِ «مجاز عقلی» در ردیف ساختهای زبانی پربسامد بوده که در زایش کارکردهای زبانی نقش مهمی دارند. در این میان، علاقه «سببیت» با حدود 60 آیه با رویکرد حقیقتانگاری، نقش یک رفتارِ گفتمانی را برعهده دارد. با توجه به وظیفهمندی زبان در بافت فرهنگی-اجتماعی و در پی آن نقد رویکرد ظاهرگرایانه، تفسیر ساختارمند از گونه سببیِ «مجاز عقلی» ضروری بهنظر میرسد.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: پژوهش حاضر بر آن است با روش توصیفی-تحلیلی و کاربست نظریه «توانشارتباطی» در علاقه سببیت، به این سؤال پاسخ گوید که این کنش زبانی به چه بسامدی از کارکردهای توانش ارتباطی و غنای فکری در تفسیرمیپردازد.<br /><strong>یافتهها</strong>: علاقه سببیت ساختار ادبیِ روشمند با کارکردهای «هشداردهی»، «فرازبانی»، «ترغیبی» و «برجستهسازی رفتاری» و... بوده که به اصالت واژگان قرآنی در ارائه مفاهیم عمیق اشاره دارد. مطالعه موردی گونه «علّی-معلولی» در مجاز عقلی، از مفهومسازی آموزههای ارزشی، به تناسب بافت فرهنگی-اجتماعی مخاطبان سخن گفته وبا پیشبینی متغیرهای گوناگونِ حیات بشری، قابلیت تطبیق با زمانه را داراست. <br /><strong>نتیجهگیری</strong>: کاربست «مجازعقلی» با رابطه سببیت در قرآن کریم، مفاهیمی مانند تکامل معرفتی مؤمنان حقیقی، برجستهسازی صفت بازدارندگی نماز، تجلی اراده الهی در جمادات، ضرورت قطعی شیطانگریزی انسان و... را به ترتیب با کارکردهای زبانیِ «ترغیبی»، «برجستهسازی عمل»، «فرازبانی» و «هشداردهی» کدگشایی نموده است؛ چنین خوانشی در کنشهای زبانی، نشانگر کمال گفتمان قرآنی در راستای توانش ارتباطی و هدایتی است که به تناسب بافت زبانی و موقعیتی متن نیز اشاره دارد.https://kq.meybod.ac.ir/article_3725_94ef7214c4a90790186e255304f8fd1f.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923An analysis of the semantic features of the words “hard work” and “bitterness” in the Holy Quran with an emphasis on conceptual relationshipsتحلیلی بر مؤلفههای معنایی واژگان «محنت و مرارت» در قرآن کریم با تأکید بر روابط مفهومی6782375310.30512/kq.2024.21671.3890FAرحمانعشریهدانشیار گروه تفسیر، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.0000-0001-5558-3221سیدعبدالرسولحسینی زادهدانشیار گروه علوم قرآن، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.0000-0002-7015-7623فرشتهمحمدیدانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.0000-0003-1135-5707Journal Article20240522The first step to gain the knowledge of the Quran is to carefully examine the meanings of its words. Recently, with the development of the semantics approach in Quranic studies, a new method has emerged in this field, the purpose of which is to discover the meanings of hidden layers in the verses of the Quran. In fact, in the semantics of any word, it is noteworthy that the given word has conceptual relations with a series of words, which, as a result, share meaning with a series of semantic elements and are different in some cases. For this reason, the method of understanding conceptual components can be used to examine conceptual relationships. The present article uses a descriptive-analytical method to investigate the semantic features of the words ‘hard work’ and ‘bitterness’ in the Holy Quran firstly in the literal senses of these words. Then, the other words that are similar to them are examined. At this stage, by considering hardship and bitterness as the focal point of this field, some words that have the most common components with these words in the Qur'an are introduced and compared. From the result of comparing the words, it is clear that ‘Lughob’ is suffering from hunger, thirst and fatigue, ‘Nasb’ is any type of physical and mental damage, ‘Waseb’ indicates the suffering that leads to happiness with patience, and ‘Kadh’ indicates a lack.<strong>هدف</strong>: معناشناسی به عنوان یکی از مهمترین شاخههای زبانشناسی، به تحلیل مفهومی واژگان و روابط بین آنها میپردازد. در زمینه مطالعات قرآنی، این رویکرد به ما کمک میکند تا به درک عمیقتری از معانی واژگان قرآن دست یابیم. مقاله حاضر به بررسی مؤلفههای معنایی واژگان «محنت و مرارت» در قرآن کریم و تحلیل معنایی آنها و واژههای مرتبط با آنها در آیات قرآن میپردازد.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: این تحقیق به شیوه توصیفیـ تحلیلی با رویکردی قرآنی انجام شده است. ابتدا معانی لغوی واژگان «محنت» و «مرارت» تشریح میشود و سپس با تحلیل واژههای هممعنا و مرتبط با آنها در قرآن، نظیر «لُغُوب»، «ألم»، «نَصَب»، «وَصِب»، «کَدْح»، «کَبَد» و «عَنِت»، روابط مفهومی آنها بررسی میشود.<br /><strong>یافتهها</strong>: در این پژوهش، واژهها بر اساس معانی و دلالتهایشان تجزیه و تحلیل شدند. واژه «لُغُوب» به رنج ناشی از گرسنگی و خستگی اشاره دارد، درحالیکه «ألم» بر درد و رنج شدید دلالت میکند. «نصب» شامل آسیبهای جسمی و روحی است و میتواند بار معنایی مثبت یا منفی داشته باشد. واژه «وَصِب» به تشدید و استمرار رنجهای دائمی اشاره دارد، ولی «کَدْح» تلاشی است که نتیجه آن میتواند منجر به رشد و سعادت شود. واژه «کَبَد» نشانی از سختیهای زندگی انسانی است که بدون صبر و شکیبایی به تباهی میانجامد و «عنت» به سختیهای ناشی از گناهان ارتباط دارد و نشانگر پیامدهای منفی آن در زندگی انسان است.<br /><strong>نتیجهگیری</strong>: مؤلفههای معنایی واژگان «محنت و مرارت» نشان میدهد که رنجها و دشواریها میتوانند دو رویکرد مثبت و منفی داشته باشند. واژگانی چون «کدح» و «کبد» به رشد و تکامل انسان کمک میکنند، ولی واژههایی مانند «عنت» بر مشکلات و خسارات ناشی از گناهان تأکید دارند. بهطور کلی، تحلیل تطبیقی این واژهها در قرآن به درک عمیقتری از معانی و روابط مفهومی آنها منجر میشود که در جایگاه شناخت بیشتر از آموزههای دینی و اخلاقی قرآن اهمیت بسیاری دارد.https://kq.meybod.ac.ir/article_3753_258e130476290221f597c56d351224b6.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923A Critical study on the theory of abrogation regarding verse 52 of chapter al-ahzab: «لایحِلُّ لَکَ النِّساءُ مِنْ بَعْد»تحلیلی انتقادی بر نظریه نسخ آیه 52 سوره احزاب: «لاایحِلُّ لَکَ النِّساءُ مِنْ بَعْد»83101375110.30512/kq.2024.20917.3790FAحمیدنادری قهفرخیاستادیار، گروه علوم معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.0000-0003-3132-5388Journal Article20231124Some Shia researchers rely on hadiths and believe that verse 52 of Chapter Al-Ahzab has been abrogated by verse 50. Consequently, contrary to the implications of this verse, new marriages for the Prophet Mohammad (pbuh) were permissible even after the revelation of this verse. It seems necessary to reassess the issue of the abrogation of the mentioned verse, provide realistic analyses of the marriages of the prophet, and examine the feasibility of applying this verse to elucidate the cultural transformations of the early Islam. Analytical examination of the corresponding verses and hadiths indicates certain problems with the idea of this verse being abrogated. First, there is no contradiction between this verse and the abrogating verse. Second, in the context of abrogation, the abrogated verse must precede the abrogating verse, while verse 50 in the Quran comes before verse 52 and the content of both verses supports this order. Third, the cited hadiths are based on one single original narrator. Thus, the perspective of abrogation not only lacks justification but also faces numerous obstacles. Rejecting the abrogation of this verse paves the way for a detailed analysis of the marriages of the Prophet Mohammad (pbuh) and the explanation of the gradual method employed by the Quran in limiting the number of wives permissible for a man.<strong>هدف</strong>: خداوند در آیه 52 سوره احزاب خطاب به پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «لایحلّ لک النساء من بعد...». برخی محققان شیعی با تکیه بر روایات بر این باورند که این آیه به وسیله آیه 50 نسخ شده است. ازاینرو، برخلاف مدلول این آیه، ازدواجهای جدید برای پیامبر(ص) حتی بعد از نزول این آیه جایز بوده است. «بازخوانی و ارزیابی دیدگاه مسنوخ بودن آیه 52 سوره احزاب»، «ارائه تحلیلهای واقعبینانه از ازدواجهای پیامبر اکرم(ص)»، «امکانسنجی بهکارگیری این آیه در تبیین تحولات فرهنگی صدر اسلام» ضرورت بررسی نسخ این آیه را آشکار میکند.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: این پژوهش به شیوه تحلیلی ـ انتقادی انجام شده است. بررسی دیدگاه مذکور نشان میدهد این دیدگاه دارای ضعفهای جدی از جمله عدم تطابق با آیات قرآن کریم و نداشتن مستندات کافی است.<br /><strong>یافتهها</strong>: بررسی تحلیلی آیات و روایات نشان میدهد، دیدگاه منسوخ بودن آیه 52 از سوره احزاب با چالشهای زیادی مواجه است؛ زیرا:<br /> الف: بین این آیه و آیه ناسخ تعارضی نیست؛ درحالیکه در نسخ باید بین ناسخ و منسوخ تعارض کلی برقرار باشد به نحوی که به هیچوجه نتوان بین آنها جمع کرد.<br />ب: در نسخ، منسوخ باید مقدم بر ناسخ باشد؛ درحالیکه آیه 50 در قرآن قبل از آیه 52 قرار دارد و محتوای این دو هم این ترتیب را تأیید میکند.<br />ج: علاوه بر استناد به روایاتی از سنخ «خبر واحد» در این دیدگاه، این روایات با قرآن در تعارض هستند. در اصولفقه نیز ثابت شده است که این اخبار نمیتوانند ناسخ قرآن باشند.<br /><strong>نتیجهگیری</strong>: دیدگاه نسخ آیه 52 سوره احزاب نه تنها مقتضی ندارد؛ بلکه با موانع زیادی روبروست. عدم پذیرش نسخ این آیه زمینه را برای تحلیل دقیق ازدواجهای پیامبر(ص) جهت آشکارکردن نقش این ازدواجها در تحولات فرهنگی صدر اسلام و تبیین روش تدریجی قرآن در محدودکردن تعداد همسران یک مرد را فراهم میکند.https://kq.meybod.ac.ir/article_3751_21ce689121e39821d07d04faab328370.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923The Prophet's first interactions with the People of the Book based on the dating and audience of Surah Qalamبازسازی تعاملات پیامبر اکرم(ص) با اهل کتاب بر پایه تاریخگذاری و مخاطبشناسی سوره قلم103124373010.30512/kq.2024.21707.3898FAالهامآقا دوستیدانشآموخته دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.0000-0002-9861-3491امیراحمدنژاداستادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.Journal Article20240529Although the dating of Surah Qalam indicates differences among the commentators who consider it Meccan or Meccan-Madani, there is almost no difference between them about the audience of this surah. Everyone agrees on the issue that the audience of this surah are the polytheists of Mecca. They even consider the revelation of the verses that introduce exceptions and civility to be related to the polytheists of Mecca. Meanwhile, the collection of words in the field of literature, as well as the reference to the two stories of "Ashab al-Jannah" and "Saheb Al-Hout", which are related to the People of the Book, indicate the presence of another group of audience alongside the polytheists of Mecca. Using the method of historical reconstruction, the audience analysis of Surah Qalam provides information about the audience of this Surah, which has been neglected by commentators and Quran scholars. The findings of this research indicate that Jews from the Namousian sect werr present next to the polytheists of Mecca as the secondary audience of this surah. The words of this surah, which is about writing, the story of the owners of the garden, which refers to the people of the book, the intertextuality of the story of the owner of Al-hout with the Torah, and the consistency of the middle verses of this surah with the People of the Book all confirm the presence of this minority in the first verses of revelation in Mecca, and there are signs of the Prophet's interaction with them.<strong>هدف</strong>: هدف مقاله حاضر شناسایی مخاطبان سوره قلم و تاریخگذاری این سوره است و در راستای تحقق این هدف به دلیل عدم اشاره معنادار منابع تفسیری و روایی به شناسایی مخاطب، با در پیش گرفتن روشی که دادههای خود را از طریق تکیه بر متن به دست میآورد، به فرضیهسازی میپردازد.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: این روش که در تفاسیر گذشته به شکل پراکنده و در تحقیقات معاصر به صورت مدون مورد توجه قرار گرفته، روش بازسازی تاریخی مبتنی بر متن است.<br /><strong>یافتهها</strong>: یافتههای این پژوهش نشان داد که مفاهیمی چون تکذیب، مداهنه، اتهام جنون، و دعوت به صبر، با شرایط آغازین دعوت پیامبر سازگار نیست. این مفاهیم زمانی معنا پیدا میکنند که دعوت علنی شده و مخالفتها شدت یافته باشد. علاوه بر آن با استناد به فهرستهای نزول روایی و تحلیل مفسران نزول سوره قلم در سالهای پنجم تا دهم بعثت پیشنهاد میشود. در راستای تاریخگذاری این سوره، مسئله گسست یا پیوستگی نزول آیات نیز مطرح شد. تحلیل سیاق، موسیقی آوایی آیات، و نبود شواهد معتبر، گسست نزول این سوره را رد و وحدت ساختاری و محتوایی سوره، نزول پیوسته آن را تأیید میکند. از دیگر یافته های این پژوهش شناسایی مخاطب سوره قلم است که طی آن برخلاف دیدگاه رایج که مشرکان مکه را تنها مخاطبان سوره میداند، شواهدی از حضور یهودیان - بهویژه از فرقه ناموسیان - در مکه ارائه میشود. این شواهد شامل اشاره به داستان «صاحب الحوت» و «اصحاب الجنة»، واژگان مرتبط با کتابت و بینامتنیت داستان «صاحب الحوت» با کتاب یونس نبی در عهد عتیق است. <br /><strong>نتیجهگیری</strong>: مقاله حاضر با رد دیدگاههای سنتی درباره زمان نزول و مخاطبان سوره قلم، نشان میدهد که این سوره در دوران میانی تا پایانی مکی و در شرایط تنشآلود میان پیامبر و مخالفان نازل شده است. همچنین، مخاطبان آن تنها مشرکان نیستند، بلکه گروهی از اهل کتاب نیز در دایره خطاب قرار دارند.https://kq.meybod.ac.ir/article_3730_d8c24ca8f23c562a5600876ca2a550ce.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923Critical Analysis of Shahrur's Reading of the Concept of Islam and Its Pillars in the Holy Quranتحلیل انتقادی خوانش شحرور از مفهوم اسلام و ارکان آن در قرآن کریم124146372910.30512/kq.2025.21640.3882FAمهدیه ساداتذریه زهرادانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.0009-0004-4016-6272کاووسروحی برندقدانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.0000-0003-3474-0421Journal Article20240916Muhammad Shahrur, a prominent figure in the contemporary Quran-sufficiency approach, posits that, according to Quranic verses, "Islam" is an innate religion with origins dating back to the first prophets, beginning with Noah (peace be upon him) and culminating with Muhammad (peace be upon him). He identifies three primary pillars of Islam: belief in God, belief in the Day of Judgment, and righteous deeds. Accordingly, all the individuals adhering to these three pillars are considered Muslims. Also, from the Quran’s perspective, their beliefs are accepted by God, and their actions are rewarded. In the data collection and classification phase, this study employs thematic analysis using the MAXQDA software and critical content analysis for data evaluation and criticism. It elucidates Shahrur’s thought and his interpretation of the Quranic verses concerning "Islam", while critically analyzing its shortcomings and distinctions from the prevailing views of Muslim scholars. The thematic analysis of Shahrur’s statements under the theme of Islam, its pillars, and related issues reveals a redefinition of Islam, fitrah (innate disposition), and righteous deeds, along with a fallacy in extending the innate nature of Islam to its pillars. Furthermore, in the theory of the "three pillars of Islam", the practical dimension overlooks divine acceptance (husn fi’li), and righteous deeds are treated as the essence of Islam. However, according to Quranic verses and hadiths, righteous deeds are a requisite of Islam. The conflation of the terms "righteous deeds" and "ihsan" (beneficence) is another aspect not addressed in this theory.<strong>هدف</strong>: این پژوهش به تحلیل انتقادی خوانش محمد شحرور از مفهوم «اسلام» در قرآن کریم و ارکان آن میپردازد. وی به عنوان یکی از نظریهپردازان رویکرد قرآنبسندگی، اسلام را دینی فطری میداند که قدمت آن به ابتدای ارسال رسولان بازمیگردد، آغاز آن از حضرت نوح(ع) و خاتمه آن با حضرت محمد(ص) است. وی ارکان اسلام را سه چیز معرفی میکند: ایمان به خدا، ایمان به قیامت و عمل صالح. از نظر او، هر انسانی که به این سه رکن پایبند باشد، مسلمان تلقی میشود و اعتقادات و اعمالش نزد خداوند پذیرفته است.
<strong>روش پژوهش</strong>: این پژوهش در مرحله گردآوری و طبقهبندی دادهها، با روش تحلیل مضمون به کمک نرمافزار MAXQD و شیوه تحلیل محتوای انتقادی در تجزیه و تحلیل و نقد و بررسی دادهها، ضمن تبیین اندیشه شحرور و فهم او از آیات قرآن در باب «اسلام»، کاستیها و نقدهای وارد بر آن و وجوه تمایز دیدگاه او با اندیشه غالب عالمان مسلمان را به صورت تحلیلیـ انتقادی تبیین کرده است. این روش، ترکیبی کیفی است که پراکندگی مباحث شحرور را منسجم میکند و تناقضات را آشکار میسازد.
<strong>یافتهها</strong>: آنچه در واکاوی گزارش تحلیل مضمون عبارات شحرور ذیل مضمون اسلام و ارکان آن و مسائل پیرامونی حاصل شد، حاکی از تغییر در تعریف «اسلام»، «فطرت» و «عمل صالح» و مغالطه در تسری صفت فطریبودن «اسلام» به ارکان آن است. همچنین، در نظریه «ارکان سهگانه اسلام»، از حسن فعلی در بُعد عملی غفلت شده و «عمل صالح» به مثابه ماهیت اسلام در نظر گرفته شده است؛ درحالیکه طبق آیات قرآن و روایات، «عمل صالح» از لوازم اسلام به شمار میآید. خلط معنایی میان واژگان «عمل صالح» و «احسان» از نکاتی است که در این نظریه لحاظ نشده است.
<strong>نتیجهگیری</strong>: خوانش شحرور از اسلام و ارکان آن، گرچه تلاشی برای جهانیسازی دین است، اما با کاستیهای جدی روبرو است. این دیدگاه، با تغییر تعریف اسلام به دینی فراادیانی و فطری، به پلورالیزم دینی منجر میشود که با آیات قرآن و روایات تعارض دارد. غفلت از مراتب اسلام و ایمان و درنظرگرفتن عمل صالح به عنوان ماهیت (نه لازمه) اسلام، موجب تفسیر به رأی و تهیسازی دین از شرعیات میگردد. گرچه نظریه شحرور عرصهای برای اسلامی نو فراهم میکند، اما فاقد استحکام قرآنی است و نیاز به بازنگری دارد.https://kq.meybod.ac.ir/article_3729_cb16b8498f74ba6b6a6873518624168c.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923Analysis of the text and references in the Report Attributed to Zayd ibn Thabit on the Compilation of the Qur’an and the Merit of al-Shamتحلیل اسناد ـ متن خبر زید بن ثابت درباره تألیف قرآن و فضل شام147166372310.30512/kq.2025.18765.3484FAالههشاهپسنددانشیار، گروه علوم قرآن و تفسیر، دانشکدۀ علوم قرآنی مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.0000-0002-7154-131Xزهراملائی عشق آباددانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.Journal Article20240923The report “We were with the Messenger of God (peace be upon him), compiling the Qur’an from parchments…” appears in Sunni hadith sources in three distinct versions. The first version includes both the compilation of the Qur’an and the praise of al-Shām. The second mentions only the Qur’anic compilation. The third contains solely the praise of al-Shām. Depending on which components are present, these versions have been cited either to support the idea of Qur’anic compilation during the Prophet’s lifetime or to affirm the merit of al-Shām. This article analyzes the text and references of the narrative to date it. By incorporating historical contextual evidence, it concludes that its dissemination probably occurred in the early second century AH. This dating is based on the death of the principal transmission agent, Yazīd ibn Abī Ḥabīb (d. 128 AH), who serves as the common link across the report’s chains of references. The core theme of the report is the praise of al-Shām. Given the proximity of its circulation to the decline of the Umayyad dynasty, the emergence of such reports appears to have served political purposes, namely reinforcing the Umayyad authority and encouraging migration to al-Shām. Notably, the Qur’anic compilation motif is found only in the versions narrated in Iraq, where it functions as a rhetorical prelude to the praise of al-Shām. This component seems to have been strategically introduced to prepare the audience, particularly in Iraq, for accepting the main theme of the report. In this context, the compilation motif serves not as a historical claim in its own right, but as a familiar narrative device to lend credibility to the praise of al-Shām.<strong>هدف</strong>: این مقاله با هدف تاریخگذاری و تحلیل خبر «نحنُ عندَ رسولِ اللهِ صلّى الله علیه و سلّم نُؤَلِّفُ القرآنَ منَ الرِّقاعِ...» از زید بن ثابت انجام شده است. این خبر، با سه تحریر مختلف در منابع روایی آمده است. تحریر نخست، دارای دو مؤلّفۀ تألیف قرآن و مدح شام است. در تحریر دوم، تنها مؤلفۀ تألیف قرآن و در تحریر سوّم، فقط مؤلّفۀ مدح شام ذکر شده است. تحریرهای مختلف این خبر بنابر اینکه از چه مؤلّفههایی تشکیل شده، برای اثبات جمع قرآن در حضور پیامبر(ص) یا فضیلت شام مورد استناد قرار گرفته است.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: این مقاله به روش تحلیل اسناد ـ متن به تاریخگذاری این روایت پرداخته و علاوه بر آن، قرائن تاریخی را نیز مورد نظر داشته است.<br /><strong>یافتهها</strong>: با توجّه به سال مرگ حلقه مشترک اصلی این خبر، یعنی یزید بن ابیحبیب (م. 128 ق)، انتشار این خبر به اوایل قرن دوّم بازمیگردد. مضمون اصلی خبر بیان فضیلت شام است. با توجّه به نزدیکی زمان رواج این روایت با زمان زوال دولت اموی، انتشار اخباری در بیان فضیلت شام، در راستای افزایش قدرت و استحکام بخشیدن به این دولت و تلاش برای افزایش مهاجرت و جذب افراد به این سرزمین صورت گرفته است؛ امّا مؤلّفۀ تألیف قرآن تنها در تحریرهای منتشر شده در عراق دیده میشود و به عنوان مقدمه و برای ایجاد زمینۀ ذهنی برای پذیرش فضل شام که در ادامۀ خبر آمده، مطرح شده است. <br /><strong>نتیجهگیری</strong>: گرچه غالب تحریرهای این خبر برای اثبات فضیلت شام صورتبندی شدهاند، اما این مسأله موضوعاً به جمع زودهنگام قرآن ایرادی وارد نمیکند، چراکه ایجادکنندگان این تحریرها مؤلفۀ جمع قرآن را به عنوان یک خبر کهنه و برای ایجاد زمینۀ پذیرش مؤلفۀ مورد نظر خودشان که همان فضل شام است، به خبر افزودهاند.https://kq.meybod.ac.ir/article_3723_afa299a4d1d8c52e75dd8a24c3ce534f.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923The Process of Elaboration and Consolidation of Belief in the Afterlife as Explained in the Meccan Chapters of the Qur’anسیر تبیین و تثبیت اعتقاد به معاد در سورههای مکی167189374610.30512/kq.2025.22180.3963FAقاسمصادقپوردانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایرانعلی محمدمیرجلیلیاستاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران0000-0003-2021-9360حمیدحمیدیاناستادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایرانJournal Article20240329The afterlife (Ma'ad) is one of the fundamental tenets of Islam, and belief in it is essential for every Muslim. This concept has been addressed in numerous Meccan and Medinan verses. The Quranic approach to the afterlife in Meccan chapters follows a sequential, multi-stage development, beginning with simple expressions and gradually progressing to more complex formulations.This descriptive-analytical study examines the evolving discussion of the afterlife issues in Meccan chapters. The findings reveal three distinct developmental phases as follows: Initial phase: Emphasis on the signs of the Day of Judgment, its inevitability, descriptions of Hell, and warnings thereof. Intermediate phase: Direct engagement with afterlife deniers through more elaborate arguments, introducing Paradise concepts, and contrasting the fates of believers and the wicked- Advanced phase. Introduction of sophisticated concepts like Barzakh (intermediary realm), eschatological events (e.g., trumpet blast, Hell gates), and profound theological arguments including divine justice and wisdom as proofs for resurrection.<strong>هدف</strong>: با توجه به اهمیت مسئله اعتقاد به معاد، از همان اولین سوره نازلشده بر پیامبر اکرم(ص)، تقویت اعتقاد صحیح به معاد، مورد توجه قرآن کریم بوده است. قرآن کریم نیز به صورت تدریجی و در سه مرحله، بحث معاد را مطرح کرده است که در این مقاله مورد بحث قرار میگیرد.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: پژوهش حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی بوده و نویسندگان با مطالعه سیر نزول تدریجی آیات قرآن، مراحل ارائه مباحث معاد در سورههای مکی را مورد بررسی قرار میدهند.<br /><strong>یافتهها</strong>: تبیین مباحث معاد در سور مکی در سه مرحله از نزول صورت گرفته است:<br /><strong>مرحله اول) تبیین معاد با تأکید بر عذاب (از نزول سوره علق تا سوره قمر)</strong><br />در مرحله نخست نزول قرآن کریم، خداوند در یادکرد از معاد، به بیان عذابهای جهنم و معرفی کلی دوزخیان با استدلالهای ساده پرداخته است.<br /><strong>مرحله دوم</strong><strong>) تعریض به معادانکاران و تشویق به بهشت (از نزول سوره ص تا سوره یوسف) </strong><br />در این مرحله، قرآن منکران معاد را توبیخ نموده و علاوه بر ترس از عذاب اُخروی، مؤمنان را به تحصیل بهشت تشویق میکند، گاه به تقابل اهل جهنم و اهل بهشت اشاره دارد و به استدلالهای پیچیدهتری بر معاد پرداخته است.<br /><strong>مرحله سوم) تبیین ابعاد معاد (از نزول سوره حجر تا سوره مطففین)</strong><br />در مرحله سوم نزول سورههای مکی، ابعاد مفصلتر و جدیدتری از معاد، مانند مبحث برزخ، درهای هفتگانه جهنم و نفخ صور در آستانه قیامت مطرح شده و استدلال عقلی (برهان عدل الهی و برهان حکمت خداوند) بر اثبات معاد اقامه میگردد. در این مرحله حکمت و عدالت خداوند را دلیل دیگری بر اثبات معاد برمیشمرد.<br /><strong>نتیجهگیری</strong>: تغییر عقیده و فرهنگ عموم کاری تدریجی است که نیاز به برنامهریزی و گذشت زمان دارد. به همین جهت قرآن کریم در راستای ایجاد اعتقاد به معاد در مرحله اول نزول، با اِخبار از معاد و تهدید به عذاب جهنم، سعی در تثبیت این اعتقاد در مردم دارد و در مرحله دوم، با تشویق به بهشت و نیز نفی دلیل از سوی منکران معاد، به برخی شبهات آنان پاسخ میدهد و علاوه بر این، در مرحله سوم ، با استدلال عقلی (چون برهان عدل و حکمت الهی) به اثبات معاد میپردازد.https://kq.meybod.ac.ir/article_3746_e8542a04d734d0cae36d648b3f519e5c.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923A critical approach to the hadith on omens in tripsرهیافتی انتقادی به روایت شومی در سفر191206372710.30512/kq.2024.21464.3864FAسیدمهدیلطفیدانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اهل بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.Journal Article20240413Ominousness was a common concept in the pre-Islamic era. It was discussed using various methods, including divination. This concept was strictly discouraged by the Prophet (pbuh) after the advent of Islam. Despite this prohibition, some phenomena have been attributed to omens issue in some Hadiths. For example, in his book Al-Mahasin Barqi cites Imam Kazim (pbuh) as having mentioned six ominous events for travelers and recites a prayer to get rid of them. The hadith on the evil in the journey was first narrated by Barqi and then it found its way into the Kafi's Rawdha, Man La Yahdhur Al-Faqih and Khesal by Shaykh Saduq. This article seeks to critique and examine the concept of ominousness, and its validation is carried out using a descriptive-analytical method based on library sources. The results of the research indicate that, despite the affirmative approach of some hadith scholars, this hadith is in conflict with the definitive tradition of the Prophet (pbuh) in rejecting omens and divination. The text of the hadith depicts a pre-Islamic pattern of evil omens that includes symbols from the previous Arab tradition about evil omens. Symbols such as the movement of a bird or animal from right to left, the sound of a bird, and the physical defect of an animal such as a donkey's ear being cut off are among the cases that have been prohibited from such ominous interpretations after Islam. Also, the textual discord of the hadith in stating the number of ominous events and ominous cases indicates the instability of the text and its weakness. In terms of the references, the hadith is considered weak and unreliable due to the presence of a weak narrator named Bakr ibn Salih al-Dhebbi.<strong>هدف</strong>: شومانگاری یکی از سنتهای رایج در عصر جاهلی بود که بر پایه روشهای مختلفی از جمله تَطَیُّر انجام میشد. این سنت پس از اسلام مورد نهی شدید پیامبر (ص) قرار گرفت؛ اما برخلاف این نهی، در پارهای از روایات، نسبت به برخی از پدیدهها، شومانگاری شده است. از جمله برقی در کتاب «المحاسن» به نقل از امام کاظم(ع)، شش مورد شومی برای مسافر را نام برده و دعایی برای رهایی از شومی آنها نقل کرده است. این نوشتار در صدد نقد و بررسی شومانگاری صورت گرفته و اعتبارسنجی آن است.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی بر پایه منابع کتابخانهای انجام میشود. در گام نخست سنت جاهلی شومانگاری در سه بخش شومانگاری حیوانات، اشیاء و انسانها تبیین میشود و سپس اجزاء متنی روایت شومی در سفر بر پایه دادههای تاریخی موجود از عرب جاهلی در حوزه شومانگاری نقد و بررسی میشود. تحلیل نمادهای جاهلی مورد استفاده در روایت و بررسی آسیبهای متنی آن در این بخش انجام میشود. تحلیل سندی گام بعدی است که بر پایه منابع معتبر رجالی انجام میشود.<br /><strong>یافتهها</strong>: روایت شومی در سفر نخستین بار در کتاب «المحاسن» برقی نقل شده و پس از آن به روضه کافی، من لایحضره الفقیه و خصال شیخ صدوق نیز راه یافته است. تعداد شومهای ذکرشده در سفر، در میان منابع روایی، مختلف است. در کتاب «الخصال»، «المحاسن» و بیشتر نسخههای «من لایحضره الفقیه»، تعداد شومها پنج مورد ذکر شده، اما در نسخه چاپی کنونی به تصحیح علی اکبر غفاری، شومی در سفر شش مورد ثبت شده است.<br /><strong>نتیجهگیری</strong>: علی رغم رویکرد تأییدی برخی محدثان، این روایت در تعارض با سنت قطعی پیامبر(ص) در نفی شومانگاری و تطیر است. متن روایت الگویی جاهلی از شومانگاری را ترسیم میکند که دربردارنده نمادهایی از سنت پیشین عرب در شومانگاری است. نمادهایی همچون حرکت از راست به چپ پرنده یا حیوان، صدای پرنده، نقص جسمانی حیوان مانند بریدهبودن گوش الاغ، از جمله این موارد است که پس از اسلام از چنین شومانگاریهایی نهی شده است. همچنین اضطراب متنی روایت در بیان تعداد شومها و موارد شومی نیز حاکی از نااستواری متن و ضعف آن است. از جنبه سندی نیز روایت به دلیل حضور راوی ضعیفی بنام بکر بن صالح ضبی، ضعیف و نامعتبر محسوب میشود.https://kq.meybod.ac.ir/article_3727_d3802b1dc0d80d8a3c8ccc6ccc068e7c.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923The influence of Ibn Nuh's Rijali data on Najashi's Rijalتأثیر دادههای رجالی ابن نوح بر کتاب رجال نجاشی207224356210.30512/kq.2024.21721.3903FAاعظمفرجامیاستادیار، گروه الهیات، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.0009-0009-8817-9394Journal Article20240601In order to understand the history of developments and changes in Imamiyyah hadith, it is necessary to review the sources of the predecessors such as al-Rijal al-Najashi. One of the most influential Sheikhs of Najashi is Ibn Nuh Sirafi, who has chosen most of Qomi documents and scholars to transmit Toroq. His Qomi teachers, like Hasan bin Hamza Alavi, also learned their documents from Qom in the third and fourth centuries and brought them to Baghdad. Before this generation, in the 3rd century, Ali ibn Ibrahim Qomi and Ibn Bottah Qomi published some books on Companions of the Imams in Qom. They borrowed the indexes from Kufa. The influence of Ibn Nuh's Rijali data is evident in the two domains of "narrative" and "bibliography", each of which deals with judgments on narrators and their books. Sometimes judgment about the status of a narrator is confirmation or weakening, and sometimes it is evaluated through his book or its content. Most of the religious data are obtained by Najashi, in the presence of the teacher, in the form of listening and reading, and sometimes from a distance through writings, wills and wejada. Our findings showed that the vague title and Abul Abbas’s disagreement in al-Rijal al-Najashi are most likely attributable to Ibn Nuh.<strong>هدف</strong>: برای شناخت تاریخ تحولات و تغییرات حدیث امامیه، نیاز به بازنگری منابع متقدم مانند «رجال النجاشی» است. ابن نوح سیرافی یکی از تأثیرگذارترین مشایخ نجاشی است که بیش از همه، اسناد و اساتید قمی را برای انتقال طرق انتخاب کرده است. این پژوهش به تأثیر دادههای رجالی ابن نوح بر کتاب رجال نجاشی میپردازد.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: این پژوهش به روش تحلیلی – توصیفی و بر اساس منابع رجالی و تاریخی کهن سامان یافته است.<br /><strong>یافتهها</strong>: بررسی دادههای رجالی نشان داد اساتید قمی ابن نوح مانند حسن بن حمزه علوی، اسناد خود را از قم در سده سوم و چهارم آموختند و به بغداد آوردند. پیش از این نسل، در سده سوم، علی بن ابراهیم قمی و ابنبطه قمی در قم منتشرکننده طرق کتابهای اصحاب ائمه بودند که آنها نیز خود از کوفه، این فهارس را وام گرفته بودند.<br /><strong>نتیجهگیری</strong>: تأثیر دادههای رجالی ابن نوح در دو محور «راویشناسی» و «کتابشناسی» مشهود است که در هر محور به قضاوت راویان و کتابهای آنها پرداخته است. در مواردی، داوری درباره وضعیت رجالی خود راوی و توثیق و تضعیف بوده و گاهی طریق کتاب یا محتوای کتاب ارزیابی شده است. نجاشی بیشتر این اطلاعات رجالی را در محضر استاد خود، به صورت سماع و قرائت و گاه از راه دور با کتابت، وصیت و وجاده به دست آورده است. افزون بر این، کنیه مبهم و محل اختلاف «ابوالعباس» در رجال نجاشی، به احتمال زیاد به ابن نوح بازگشت دارد.https://kq.meybod.ac.ir/article_3562_ebf12cb74e96e67e63783d93c534ef27.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923An Analysis of Rijal and Hadith Reports on Nasr ibn Sabahواکاوی گزارشهای رجالی و حدیثی در شناخت نصر بن صباح225245372610.30512/kq.2024.21705.3897FAاحسانسرخه ایاستادیار گروه قرآنپژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم، قم، ایران.0000-0002-1153-9437سیدمحمدحسینی فاضلیدانشآموخته سطح سه مرکز تخصصی حدیث حوزه علمیه قم، قم، ایران.0009-0005-5149-6231Journal Article20240529Nasr ibn Sabbah is counted among the narrators of Hadith. His student, al-Kashi, extensively documented his reports and views in "Ma'rifat al-Rijal". Earlier biographical scholars considered him an exaggerator and deemed his reports unreliable. Apart from this accusation, sufficient information for a precise understanding of him is lacking. His birth, death, period of life, and narrative class remain unknown. To assess the reliability of a narrator's traditions, it is imperative to analyze the surviving Rijal reports. However, if these data are insufficient, there is no choice but to collect the available information from Hadith, Rijal sources, and bibliographical sources to reduce ambiguities and uncover untold details. From a careful analysis of the existing reports, it can be inferred that Nasr ibn Sabbah lived between 230 and 300 AH and was an expert in Shiite sects and the science of Rijal. There is no explicit authentication of Nasr ibn Sabbah in Rijal sources, and the praises attributed to him are contentious. It seems he held some degrees of exaggeration; however, this point should not lead to the invalidation of all his reports. Some prominent Rijal scholars believe that the charge of exaggeration against him stemmed from the specific interpretations of earlier scholars; therefore, not all of Nasr ibn Sabbah's reports should be considered false. On the other hand, he himself labeled some narrators as exaggerators and reported their religious corruption, which indicates his awareness of the dangers of exaggeration. Nevertheless, his association with some narrators accused of exaggeration affects the credibility of his traditions. Nasr ibn Sabbah was a well-known figure in his time, and people consulted him for matters of Islamic law. From the reports of al-Kulayni and Shaykh al-Sadouq, it is clear that he held a firm belief in Imam al-Mahdi, which solidifies his position among true Shiites. Therefore, it must be concluded that, in the absence of evidence to the contrary, his reports are considered acceptable information.<strong>هدف</strong>: پژوهش حاضر با هدف بازشناسی جایگاه رجالی و حدیثی نصر بن صبّاح بلخی انجام شده است؛ راویای که بهرغم حضور پررنگ در منابع حدیثی و رجالی، شخصیت او همواره به سبب انتساب به غلو محل تردید و مناقشه بوده است. این مطالعه درصدد است با گردآوری و تحلیل دادههای رجالی و حدیثی، طبقه روایی، روابط علمی و میزان اعتبار اخبار منقول از وی را بررسی کند تا امکان ارزیابی دقیقتر گزارشهای او را فراهم آورد.
<strong>روش پژوهش</strong>: این تحقیق به شیوه اسنادی و با تکیه بر منابع رجالی و حدیثی متقدم همچون اختیار معرفة الرجال کشی، آثار شیخ طوسی، نجاشی و علامه حلی و نیز دیدگاههای متأخرانی چون آیتالله خویی و شوشتری سامان یافته است. دادهها در سه محور اصلی تحلیل شدهاند: ۱. طبقهشناسی نصر بن صبّاح بر پایه شناسایی مشایخ و شاگردان، ۲. بررسی محتوای گزارشهای منقول از او و ۳. تحلیل اتهام غلو به وی و بازتاب آن در اعتبارسنجی روایات. همچنین برخی گزارشهای او در منابع حدیثی مانند الکافی و کمالالدین با دادههای رجالی تطبیق داده شدهاند.
<strong>یافتهها</strong>: نتایج نشان میدهد نصر بن صبّاح با کنیه ابوالقاسم، از راویان متقدم و ساکن بلخ بوده و در فاصله تقریبی ۲۳۰ تا ۳۰۰ قمری زیسته است. وی شاگردانی همچون محمد بن عمر کشی و علان کلینی داشته و از مشایخی چون اسحاق بن محمد بصری و حسن بن علی سجاده روایت کرده است. ۶۵ گزارش در کتاب کشی به وی اختصاص دارد و دو اثر با عنوان «معرفة الناقلین» و «فرق الشیعة» به او منسوب است. به نظر میرسد بیشتر دادههای کشی برگرفته از اثر نخست او باشد. وی در منابع رجالی به غلو متهم شده است، هرچند شماری از عالمان متأخر این اتهام را برآمده از معیارهای سختگیرانه قدما دانستهاند.
<strong>نتیجهگیری</strong>: بررسیها نشان میدهد گرچه اتهام غلو به نصر بن صبّاح را نمیتوان بهکلی انکار کرد، شدت آن در حدی نیست که موجب بیاعتباری مطلق روایات وی گردد. اعتماد کشی به دادههای طبقهنگاری و مذهبشناسانه او مؤید آن است که این اطلاعات، در نبود شواهد نقض، قابلیت استناد علمی را دارند. ازاینرو، نصر را میتوان راویای پرکار و اثرگذار دانست که میراث رجالیاش همچنان منبعی ارزشمند برای مطالعات حدیثی بهشمار میآید.https://kq.meybod.ac.ir/article_3726_9fe77ac7060e716f2d42631d156825c0.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923Revisiting the Hadith Personality of Ḥabbābah al-Wālibiyyah; Establishing Her Reliability and Role in Transmitting the Hadith legacyبازشناسی شخصیت حدیثی «حبابه والبیه»؛ اثبات وثاقت و نقشآفرینی وی در انتقال تراث حدیثی247270375210.30512/kq.2024.21094.3818FAمحمدرضاپیرچراغدانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران.Journal Article20240108From the very beginning of the Prophet Muhammad's message, hadiths gained attention as the most important source of divine rulings after the Qur'an. A study of the history of hadiths in both Shia and Sunni traditions reveals that many companions and disciples of the Imams (peace be upon them) endeavored to record and preserve hadiths. Among them, women from the Muhajirun, Ansar, and others played various cultural-social roles and simultaneously transmitted hadiths and narrations. This role continued throughout the early Islam, and the history reports female narrators and hadith scholars whose presence in references to hadith is very prominent. One of these influential but little known women is "Ḥabbābah al-Wālibiyyah."<br />She was the daughter of Ja'far al-Asadi and a hadith scholar who, due to her exceptionally long life, lived during the time of eight Imams, from Imam Ali (pbuh) to Imam Reza (pbuh) and gained knowledge and narrated from them. Consequently, she is introduced as one of the female hadith narrators in Shi'a biographical reports hadith history books. This research aims to recognize the historical, biographical, and hadith personality of Ḥabbābah al-Wālibiyyah as well as identify the type of her narrations. Employing a descriptive-analytical method and utilizing library resources, the study first introduces Ḥabbābah and then re-examines her status as a hadith narrator and categorizes her narrations thematically. In this regard, the hadiths collected from her in each area are categorized under different titles, and then their content is explained. As the findings of this research indicate, firstly, her biographical reports are trustworthy in Shia sources. Secondly, her primary students and narrators are also considered reliable and of high standing. Thirdly, in terms of the themes, her hadiths, concern Imamate and Wilayah, virtues of Shi'as, and jurisprudence, which signifies her profound interest in and knowledge of the exalted status of the Shi'a Imams. Fourthly, in terms of reference, her hadiths are reliably marked; three hadiths are authentic, one is good, three are weak but have complete chain of narrators, three are weak with a missing initial narrator), and one is weak with a higher authority as one of its narrators.<strong>هدف</strong>: حدیث به عنوان دومین منبع شریعت اسلامی از ابتدا مورد توجه بوده است. بررسی تاریخ حدیث نشان میدهد که بانوان نیز در حفظ و نقل آن فعال بودهاند. این مقاله به بازشناسی شخصیت حدیثی «حبابه والبیه»، بانوی محدثه شیعه که محضر هشت امام معصوم(ع) را درک کرده، میپردازد. هدف، تبیین جایگاه او در انتقال تراث حدیثی شیعه و گونهشناسی روایات اوست.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. برای دستیابی به شناخت جامع وی، دو رویکرد اصلی شامل مطالعه و تحلیل دقیق منابع رجالی برای بررسی وثاقت حبابه و راویان طبقه اول او و نیز بررسی و گونهشناسی موضوعی روایاتش در جوامع حدیثی شیعه همراه با تحلیل اسناد و محتوا بهکار گرفته شده است.<br /><strong>یافتهها</strong>: واکاویهای رجالی و بررسی محتوایی احادیث «حبابه والبیه» نشان میدهد:<br />1) بروز کرامات متعدد و جایگاه ویژه او نزد اهلبیت(ع)؛ وی احادیث را مستقیماً از ائمه(ع) دریافت و منتشر میکرده است. 2) توثیق قوی در منابع رجالی و وثاقت راویان نخست؛ وی بهشدت توثیق شده و راویانش نیز موثق هستند. 3) گونهشناسی موضوعی روایات وی؛ احادیث منقول وی عمدتاً در حوزههای امامت و ولایت (13 حدیث)، فضائل شیعیان (5 حدیث) و فقه (2 حدیث) دستهبندی میشوند. 4) وضعیت<em> اسنادی متنوع روایات وی؛ </em>روایات «حبابه» از حیث وثوق سندی، شامل سه روایت صحیح، یک روایت حسن، سه روایت مسند ضعیف، سه روایت مرسل ضعیف و یک روایت مرفوع ضعیف است و اگرچه برخی روایات وی ضعف سندی دارند، اما اعتبار محتوایی آنها به دلیل همخوانی با آموزههای شیعی تقویت میشود.<br /><strong>نتیجهگیری</strong>: از تحقیق حاضر نتایج ذیل بدست آمد: 1) «حبابه والبیه» نه تنها یک راوی، بلکه بانویی عارف، متعبد و دارای ارتباط معنوی عمیق با ائمه(ع) بوده که نقشی مؤثری در انتقال میراث حدیثی شیعه ایفا کرده است. 2) تمرکز روایات او بر امامت و ولایت، نشاندهنده جهتگیری اعتقادی و تلاش او در ترویج جایگاه ائمه(ع) و هدایت جامعه به سوی ایشان است. 3) احادیثِ مرسلِ حبابه والبیه از حیث موضوعی، بیشتر در زمره احادیثِ ذکر فضائل اهل بیت(ع)، احادیث امامت و ولایت و احادیث فضائل شیعیان است که همانها نیز، به سبب قاعده تسامح در ادله سنن، دارای حجت و اعتبار است. 4) اهمیت محتوای روایات او، حتی در صورت ضعف سند، لزوم پژوهشهای عمیقتر و توجه به ابعاد متنی را فراتر از صرف اعتبار سندی آنها، آشکار میسازد.https://kq.meybod.ac.ir/article_3752_48df7b8e8d586a55cf3e7054a4c85b30.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923The reason for the precedence of financial jihad over military jihad in the will of the Commander of the Faithful, Ali (pbuh)چرایی تقدم جهاد مالی بر جهاد نظامی در وصایای امیرالمؤمنین علی(ع)271288376910.30512/kq.2025.22921.4037FAمهدیسعادتمنداستادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.0009-0002-0929-4079محمدتقیگل محمدی شورکیاستادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.0009-0009-1005-4874Journal Article20250601Jihad, at all its levels is a sacred duty. However, in the will of Imam Ali (pbuh), based on the Holy Quran, financial jihad is mentioned to be prior to military jihad. The present research seeks to show that this precedence is not accidental and is based on reasons whose recognition and application will lead to greater authority and progress of the Islamic society. The research was conducted using a descriptive-analytical method, and the data collection was done through library sources. The content validity of the study is based on reliable Islamic and Shiite sources, focusing on the words of Imam Ali (pbuh). The answer to ‘why financial jihad takes precedence over military jihad’ requires a conceptual understanding of jihad and an understanding of the important pillars of financial jihad, such as asceticism, justice, and economic empowerment. Any military jihad relies on financial power. Moreover, sometimes the economic sphere becomes a field of direct confrontation with enemies, a vast field that creates an important mission for the rich and the poor to overcome problems through work and production, as well as contentment and correct consumption, and create lasting happiness for the society. Although the spirit and purpose of military jihad are not separate from those of financial jihad, the need for an interconnected network of socio-political reasons dictates the inherent priority of financial jihad over military jihad in times of war and peace. This matter gives financial jihad such authenticity and relevance that it takes precedence over military jihad as an emergency contingent matter, which is subject.هدف: جهاد در تمامی مراتب خود وظیفهای مقدس است، با این حال، در وصایای حضرت علی(ع)، به تأسی از قرآن کریم، جهاد مالی مقدم بر جهاد نظامی ذکر شده است. پژوهش پیش رو در صدد است نشان دهد که این تقدم امری اتفاقی نیست و متکی بر دلایلی است که شناخت و کاربست آن سبب اقتدار و پیشرفت بیشتر جامعه اسلامی میشود. <br /><br />روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی و گردآوری دادهای به شیوه کتابخانهای انجام شده است. اعتبار محتوایی مقاله نیز مستند به منابع معتبر اسلامی و شیعی، با محوریت سخنان حضرت علی(ع) است.<br /><br />یافتهها: پاسخ به چرایی تقدم جهاد مالی بر جهاد نظامی، نیازمند مفهوم شناسی جهاد، و شناخت ارکان مهم جهاد مالی مثل زهد، عدالت و توانمندی اقتصادی است. هر گونه جهاد نظامی متکی به توان مالی است. علاوه بر اینکه گاهی خود عرصه اقتصادی به میدان رویارویی مستقیم با دشمنان تبدیل میشود. میدانی فراگیر که رسالتی مهم را به دوش حاکمیت، اغنیا و فقرا مینهد تا با کار و تولید و همچنین قناعت و مصرف صحیح، بر مشکلات غلبه کنند و سعادتی پایدار را برای جامعه ایجاد نمایند. <br /><br />نتیجهگیری: با اینکه روح و هدف جهاد نظامی جدای از جهاد مالی نیست، اما اقتضای شبکهای به هم پیوسته از دلایل سیاسی اجتماعی، تقدم ذاتی جهاد مالی بر جهاد نظامی در زمان جنگ و صلح است. همین موضوع جهاد مالی را چنان اصالت و موضوعیتی میبخشد که آن را در جایگاهی مقدم بر جهاد نظامی به عنوان امری اضطراری، عرضی و مشروط به شرایط خاص مینشاند.https://kq.meybod.ac.ir/article_3769_4625d8e31dad7d1c4c83399a6eb62f0c.pdfدانشگاه میبددو فصلنامه کتاب قیم2251-602615220250923Analysis of the jurisprudential decrees on the permissibility of singing using the jurisprudential approach of Ayatollah Khameneiتحلیل مواجهه فقیهان با روایات رهنمون بر جواز غناء با بهره از رویکرد فقاهتی آیت الله خامنهای289313372410.30512/kq.2024.21719.3902FAالبرزمحقق گرفمیمربی گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.0000-0001-5420-9457احمدمرواریداستادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی. دانشگاه علوم اسلامی رضوی. مشهد. ایران.0000-0002-7508-243xفاطمهانصاریاستادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.0000-0003-3187-1661Journal Article20240601One of the jurisprudential issues discussed in books such as Forbidden Transactions (Makāsib Muḥarrama) and Testimonies (Shahādāt) is the subject of ghināʾ (singing). Muslim jurists do not agree on the technical definition, scope, and rules regarding ghināʾ. A key reason for these differing views is the various interpretations of the numerous narrations or hadiths that address the ghināʾ issue and its rules. This study employs a descriptive-analytical method and transmitted sources to examine the implications of certain hadiths that some jurists have cited to argue for the permissibility of ghināʾ. The focus of this research is on the interpretation of these narrations by Grand Ayatollah Sayyed Ali Khamenei, as one of the contemporary jurists. To achieve this aim, the study first defines ghināʾ in its technical sense and briefly explores the evidence indicating its prohibition. Then, the narrations suggesting its permissibility are categorized into four thematic groups: tarjīʿ and taghannī in Qur’anic recitation, income of female singers at weddings, the sale and purchase of slave girls trained in singing, and the use of ghināʾ during festivals and joyous occasions. According to the distinctions made by Ayatollah Khamenei between the general and specific meanings of ghināʾ, these narrations cannot be used to prove the permissibility or even exceptional allowance of ghināʾ in the aforementioned cases.<strong>هدف</strong>: غناء مفهومیعام است که در روایات اهل بیت و فقه اسلامی بهکار رفته و حکم عام فقهی آن، حرمت دانسته شده است. با این حال، شماری از روایات وجود دارند که برخی از فقیهان با استناد به ظاهر آنها بر این باورند که حکم عام پیشگفته، دچار تخصیص شده است، به این بیان که در مواردی خاصی میتوان بر جواز یا اباحه غناء حکم نمود. هدف این پژوهش، بررسی دلالت این روایات بر اثبات این مدعاست.
<strong>روش پژوهش</strong>: این جستار به روش توصیفی- تحلیلی و با بهره از منابع إسنادی سامان یافته است. به این ترتیب که پس از تعریف اصطلاحی غناء و کنکاشی اجمالی در ادلّه بیانگر حرمت آن، روایات رهنمون بر جواز، به چهار دسته موضوعی تقسیم شده و مورد بررسی قرار گرفتهاند.
<strong>یافتهها</strong>: برای شناخت دقیق مفهوم و موضوع «غناء» نمیتوان صرفاً به عرف اکتفا کرد، بلکه باید به منابعی چون روایات، لغت، ادب و فقه مراجعه نمود. غناء اشتراک لفظی ندارد و در دو معنای عام (آواز با تغییرات صوتی) و خاص(خوانندگی با اسلوب خاص) بهکار میرود. سه معیار حسن صوت، انطباق با دستگاههای موسیقی و طربانگیزی، ملاک تحقق غناء نیستند. هشت ویژگی برای صدق عنوان غناء وجود دارد: تداول این مفهوم در همه عرفها، عدم تفاوت مفهومی بین اهل فسوق و غیر آن، عدم دخالت حسن صوت و انطباق با دستگاههای موسیقی، عدم دخالت ملازمت با آلات موسیقی، عدم دخالت طرب و نیز باطلبودن کلام در این مفهوم، لازم نبودن مقارنت با کلام و عدم صدق عنوان غناء بر تلاوتهای متعارف قرآن و اذان.
<strong>نتیجهگیری</strong>: مجموعه روایاتی که شماری از فقیهان از آنها برای جواز گونههایی از غناء بهره بردهاند، دلالتی آشکار بر جواز یا اباحه غناء ندارند. روایات بیانگر جواز بهره از الحان عربی در قرائت قرآن، مربوط به لحنهایی است که در برابر روش اهل فسق قرار دارد و با موسیقیهای اهل فارس، روم و شامات در آن عصر سازگار است. همچنین، روایات مربوط به حلیّت درآمد زنان آوازهخوان، تنها مربوط به گروهی از زنان است که برای آوازهخوانی در مجالس خصوصی یا عمومی، مورد بهره قرار میگرفتند که بر اساس روایات، درآمد حاصل از این کار، حرام است. آیت الله خامنهای با تفکیک میان کاربستهای غناء در احادیث معصومان(ع) به دو دسته صوت نیکو و آواز حرام، بر این باور است که روایات بیانگر جواز غناء، مربوط به غنای حرام نیست بلکه تنها معنای عام غناء (تحسین صوت) در آنها مراد بوده است.https://kq.meybod.ac.ir/article_3724_4172f3101212a2009c74b547b6ddf935.pdf