دانشگاه میبد دو فصلنامه کتاب قیم 2251-6026 مقالات آماده انتشار 2026 03 22 The Role of the School of Samarra in the Evolution of Nahj al-Balagha Studies نقش مکتب سامرّا در تحول مطالعات نهج‌البلاغه 3784 10.30512/kq.2026.23015.4114 FA مختار رنجکش آدرمنابادی دانشجوی دکتری، علوم و معارف نهج‌البلاغه، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران. 0009-0007-8425-3812 یحیی میرحسینی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران. 0000-0001-5695-8267 علی محمد میرجلیلی استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران. 0000-0003-2021-9360 Journal Article 2025 11 16 The tradition of commentary on Nahj al-Balagha has consistently mirrored the evolution of Shi&#039;i thought in response to historical transformations. This research analyzes the critical period from the post-Safavid era to the threshold of the Constitutional Revolution, an era of relative stagnation when scholarly attention to Nahj al-Balagha declined and its application was largely reduced to a political manual of advice for rulers.<br /> The article’s central focus is the pivotal role of the School of Samarra, under Mirza Mohammed Hassan Shirazi (d. 1312 AH), as the turning point that ended this stagnation and initiated a renaissance in the field. Using a historical-analytical method, the study first explains the unique pedagogical and methodological characteristics of the School of Samarra that fostered this transformation. It then traces this &quot;renaissance discourse&quot; across three domains within the works of its prominent disciples: textual revival (through commentary and teaching), theoretical application (in political jurisprudence), and practical activism (in social leadership).<br /> The findings demonstrate that by redefining Nahj al-Balagha&#039;s application, the School of Samarra elevated it from a &quot;manual of advice for rulers&quot; to a &quot;charter of action for nations.&quot; In doing so, it not only directly influenced the discourse of the Constitutional Revolution but also left a lasting legacy on Shi&#039;i political jurisprudence and contemporary Islamic movements. سنت شرح‌نویسی بر نهج‌البلاغه، به مثابه آینه‌ای برای ردیابی تطور اندیشه شیعی در مواجهه با تحولات تاریخی، همواره جریانی پویا بوده است. این پژوهش، با تمرکز بر مقطع حساس پس از صفویه تا آستانه مشروطه، دوره‌ای موسوم به «دوره فترت» را تحلیل می‌کند که طی آن، اهتمام به نهج‌البلاغه دچار رکود نسبی شده و کاربست آن عمدتاً به یک «اندرزنامه سیاسی» برای حاکمان تقلیل یافته بود. مسئله اصلی مقاله، واکاوی نقش محوری «مکتب سامرّا» به زعامت میرزا محمدحسن شیرازی (م. ۱۳۱۲ق) به‌عنوان نقطه عطفی است که به این دوره فترت پایان بخشید و «دوره نوزایی» را در مطالعات این حوزه کلید زد. پژوهش حاضر با روش تاریخی-تحلیلی، ابتدا ویژگی‌های تربیتی و روش‌شناختی منحصربه‌فرد مکتب سامرا را که زمینه‌ساز این تحول بود، تبیین می‌کند. سپس، تجلی این «گفتمان نوزایی» را در سه حوزه «احیای متن» (مانند شرح‌نویسی و تدریس)، «کاربست نظری» (در فقه سیاسی) و «کنشگری عملی» (در رهبری اجتماعی) در آثار و اقدامات شاگردان برجسته آن ردیابی می‌نماید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مکتب سامرّا با بازتعریف کاربست نهج‌البلاغه، آن را از جایگاه یک «اندرزنامه برای حاکمان» به جایگاه یک «منشور عمل برای ملت‌ها» ارتقا داد و از این طریق، نه تنها بر گفتمان مشروطه تأثیر مستقیم گذاشت، بلکه میراثی ماندگار در فقه سیاسی شیعه و جنبش‌های اسلامی معاصر بر جای نهاد.