دانشگاه میبد دو فصلنامه کتاب قیم 2251-6026 15 2 2025 09 23 Representation of causative relations in logical metonymies within the Quranic discourse: The Hymesian communicative competence approach بازنمایی «علاقه سببیت» مجاز عقلی در گفتمان قرآنی با رویکرد «توانش ‌ارتباطی» هایمز 41 66 3725 10.30512/kq.2025.21711.3899 FA سیده فاطمه سلیمی استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی، آمل، ایران 0000-0003-0114-7699 فاطمه حسن نژاد دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری، ساری، ایران. 0009-0008-0998-2078 Journal Article 2024 05 30 From the perspective of Hymes's "communicative competence", language is an effective sociological tool where intra-textual structures form its core components. From such a viewpoint, discursive action is central to the functions of communicative competence. Within the expanse of the Holy Quran, temporal, spatial, causative, and derivative forms of "logical metonymy" are among the high-frequency linguistic structures, playing a significant role in generating functions such as persuasion, warning, and lesson-drawing. Among them, the causative relation, with approximately 60 verses, assumes the role of a discursive behavior by adopting a realistic approach. Considering the function of language within the cultural-social context, and consequently, the critique of the externalist approach and the necessity for a structured interpretation of the Holy Quran, the present study aims to answer the question of how frequently this linguistic action engages with the functions of communicative competence and intellectual enrichment in interpretation. For this purpose, the study uses a descriptive-analytical method and the communicative competence theory of causative relations. The findings reveal that causative relation is a systematic literary structure with functions such as warning, metalinguistic, persuasive, and behavioral highlighting, indicating the authenticity of Quranic vocabulary in conveying profound concepts. A case study of the cause-and-effect variety in logical metonymy illustrates the conceptualization of value-based teachings in accordance with the socio-cultural context of the audience, demonstrating adaptability across time by anticipating various variables of human life. <strong>هدف</strong>: زبان از نگرگاه «توانش‌ارتباطیِ» هایمز، ابزار مؤثر جامعه‌شناختی است که ساخت‌های درون‌متنی، مؤلفه‌های اصلی آن را شکل ‌می‌دهد؛ در چنین خوانشی، کنش‌ گفتمانی در مرکز ثقل کارکردهای توانش ‌ارتباطی قرار می‌گیرد. در گستره قرآن‌کریم، گونه‌های زمانی، مکانی، سببی و اشتقاقیِ «مجاز عقلی» در ردیف ساخت‌های زبانی پربسامد بوده که در زایش کارکردهای زبانی نقش مهمی دارند. در این میان، علاقه «سببیت» با حدود 60 آیه با رویکرد حقیقت‌انگاری، نقش یک رفتارِ گفتمانی را برعهده دارد. با توجه به وظیفه‌مندی زبان در‌ بافت فرهنگی-اجتماعی و در پی آن نقد رویکرد ظاهرگرایانه، تفسیر ساختارمند از گونه سببیِ «مجاز عقلی» ضروری به‌نظر می‌رسد.<br /><strong>روش پژوهش</strong>: پژوهش حاضر بر آن است با روش توصیفی-تحلیلی و کاربست نظریه «توانش‌ارتباطی» در علاقه سببیت، به این سؤال پاسخ گوید که این کنش زبانی به چه بسامدی از کارکردهای توانش‌ ارتباطی و غنای فکری در تفسیرمی‌پردازد.<br /><strong>یافته‌ها</strong>: علاقه سببیت ساختار ادبیِ روشمند با کارکردهای «هشداردهی»، «فرازبانی»، «ترغیبی» و «برجسته‌سازی رفتاری» و... بوده که به اصالت واژگان قرآنی در ارائه مفاهیم عمیق اشاره دارد. مطالعه موردی گونه «علّی-معلولی» در مجاز عقلی، از مفهوم‌سازی آموزه‌های ارزشی، به تناسب بافت فرهنگی-اجتماعی مخاطبان سخن‌ گفته وبا پیش‌بینی متغیرهای گوناگونِ حیات بشری، قابلیت تطبیق با زمانه را داراست. <br /><strong>نتیجه‌گیری</strong>: کاربست «مجازعقلی» با رابطه سببیت در قرآن ‌کریم، مفاهیمی مانند تکامل معرفتی مؤمنان حقیقی، برجسته‌سازی صفت بازدارندگی نماز، تجلی ‌اراده الهی در جمادات، ضرورت قطعی شیطان‌گریزی انسان و... را به‌ ترتیب با کارکردهای زبانیِ «ترغیبی»، «برجسته‌سازی عمل»، «فرازبانی» و «هشداردهی»  کدگشایی نموده‌ است؛ چنین خوانشی در کنش‌های زبانی، نشانگر کمال گفتمان قرآنی در راستای توانش‌ ارتباطی و هدایتی است که به تناسب بافت زبانی و موقعیتی متن نیز اشاره دارد. https://kq.meybod.ac.ir/article_3725_94ef7214c4a90790186e255304f8fd1f.pdf